n.a.v. Henri van der Zee, Het edelste gewest. De geschiedenis van Nieuw-Nederland 1609-1674, Amsterdam 1982
Inleiding
Op 23 september 1626 vond de beste koop ooit plaats: een WIC-vertegenwoordiger had met een indiaan gesproken, en wat was het resultaat? xe2x80x98Hebben txe2x80x99Eylant Manhattes van de wilden gekoght voor de waerde van 60 guldenxe2x80x99. De hoogmogende heren van de Staten Generaal waren hiervan niet erg onder de indruk. Wie was het die Manhatten (wier Twin Towers bijna vier eeuwen later op die elfde september wereldnieuws werden) kocht? Het was Peter Minuit.
Waarom
Er woonden al een tijdje Nederlanders in de Nieuwe Wereld, maar heel erg verspreid. De opdracht die Peter Minuit had meekregen was om hen op xc3xa9xc3xa9n plaats bijeen te brengen, ook met het oog op de veiligheid (indianen wilden nog wel eens een slachtpartij aanrichten). De bestuurders van de WIC, de Heren XIX, droegen hem ook op het eiland te kopen in de monding van de later zo genoemde rivier Hudson: Manhattan. Het koopje aller tijden. (Tussen haakjes: de rivier Hudson was vernoemd naar Henry Hudson, die in dienst van de VOC in 1609 een noordelijke route naar Oost-Indixc3xab moest zoeken; de VOC was niet blij met de resultaten.) Waarom dit stukje grond? Omdat het 35 vierkante kilometer metende eiland heel mooi was; diepe baaien en riviermondingen die als het waren als haven geschapen was. Ook dichte eikenbossen vol wild, de rijke groene weilanden en het klimaat waren pluspunten (je kunt het je nu niet meer voorstellen hoe eens dat duurste stukje grond ter wereld eruit moet hebben gezien!).
Twaalfjarig Bestand
De kooplieden van Amsterdam waren gexc3xafnteresseerd in de Nieuwe Wereld met haar schatten aan bont en hout, en waren nooit een voorstander geweest van een bestand met Spanje. Toen Van Oldenbarnevelt het slachtoffer werd van een religieus-politiek conflict, zagen maar weinig Amsterdamse regenten de bejaarde staatsman met spijt naar het schavot gaan. Niet alleen had de orthodoxie in het Nederlandse calvinisme gezegevierd, maar bovendien was het een overwinning voor de oorlogspartij in de Republiek. Van Oldenbarnevelt zag namelijk in de oprichting van de WIC een bedreiging voor de moeilijke relaties met Spanje. In 1623 was de WIC dan toch een feit.
Henry Hudson
Het begin
In 1623 vertrokken dertig Nederlandse gezinnen naar het Nieuwe Land, en hebben daar het xe2x80x98fort Oranjexe2x80x99 gebouwd. Eerst was er vriendschap met de indianen. De beverhandel verliep zeer goed. Dit was ook de belangrijkste reden daar naar toe te gaan. In 1625 kwam een tweede Compagnieschip en daar voer een Amsterdamse ingenieur mee, die plannen had voor een fort op Manhatten. Die plannen maakte hij ook waar, en Nieuw Amsterdam was geboren. De eerste plattegrond vormde een patroon dat in Manhattan nog steeds bestaat.. Wall Street bijvoorbeeld, het financixc3xable centrum van Amerika, is gebouwd waar eens de Nieuw-Amsterdamse stadsmuur liep.
Overtocht
Koloniseren was niet aan de orde; dit zou handenvol geld kosten. Nee, snelle winst, dat wilden de Heren XIX. Iemand schreef: xe2x80x98Het mislukken van Nieuw-Nederland is in feite een getuigenis van de geslaagde organisatie van het leven in het oude Nederlandxe2x80x99! De overtocht was heel bar en boos. De reizigers deelden hun vochtige en slecht geventileerde ruimte met kippen, varkens en schapen; bovendien waren ze vaak zeeziek. Ziekten en infecties kwamen voor, een begrafenis op zee was een normaal verschijnsel. Ook vijandelijke schepen en piraten vormden een bedreiging.
Godsdienst
Sinds 1624 was Bastiaen Jansz. Krol xe2x80x98sieckentroosterxe2x80x99 in Nieuw-Nederland (taak: zieken bezoeken en verzorgen, maar ook uit de Bijbel voorlezen). De eerste predikant was Johannes Michielse (of Michaxc3xablius); hij kwam in 1628. Het was nu een stadje met 270 zielen. In 1632 kwam ds. Everardus Bogardus. Aan de Parelstraat verrees een kleine houten kerk. In 1642 kwam ds. Johannes Megapolensis. Jacob Steendam, een dichter, hield wel van zijn nieuwe stekje:
Nuw-Neerland, gy Edelste Gewest
Daer dxe2x80x99Opperheer (opxe2x80x99t heerlijkst) heeft gevest
De Volheyt van zijn gaven: alderbest
Zondige stad
Nieuw-Amsterdam telde al gauw zes brouwerijen. Op den duur kwam er ook een agrarische ontwikkeling; men ging een stuk grond bebouwen. De pelsjagers en zeelieden in Nieuw-Amsterdam waren een ruig en ongedisciplineerd stelletje voor wie drinken en vechten de meest geliefde vrijetijdsbesteding was. De stad het zelfs zijn prostituee, Griet Reyniers genaamd!
De Pelgrimvaders
De Nederlandse kolonie werd begrensd door Britse bezittingen: Virginia in et zuiden en Nieuw-Engeland in het noorden. Eerst waren de contacten schaars, maar op den duur begonnen de Engelsen het irritant te vinden dat de Nederlanders zich gevestigd hadden aan het land van hun majesteit (zo zagen ze het). De eerste moeilijkheden werden veroorzaakt door een groep Engelsen die veel aan de Nederlanden te danken hadden: De Pelgrimvaders! Wat was namelijk het geval? Ook voor hun was de bevervangst de belangrijkste bron van inkomsten. En de Nederlanders kwamen steeds dichterbij. Later legden ze contacten met elkaar, het initiatief ging uit van de Nederlanders. De gouverneur aldaar was William Bradford. Voor de puriteinen was het puur noodzakelijk om een goede handel te hebben, want ze moesten enorme schulden aan Londen betalen! Minuit nodigde Bradford ook uit, maar hij kwam niet.
Eerste diplomatieke missie
In 1627 vond de eerste diplomatieke missie in de Noord-Amerikaanse geschiedenis plaats: een Nederlander ging namens Nieuw-Amsterdam naar New-Plymouth. Hij was onder de indruk van wat de Pelgrimvaders allemaal bereikt hadden. Hij ontdekte ook dat ze niets van hun xe2x80x98religieuze fanatismexe2x80x99 verloren hadden. Ze hadden daar strenge wetten tegen overspel en ze maakten duidelijk dat ze van de indianen hadden gehoord dat Nieuw-Amsterdam zoxe2x80x99n goddeloze en zondige stad was. De Nederlandse nederzetting werd dus omringt door de Engelsen. Voor de duidelijkheid: Virginia kreeg het recht van Londen om beneden de 39e breedtegraad een kolonie te stichten, Plymouth boven de 41e breedtegraad. Er ontstond dus een leemte tussen die twee gebieden, ongeveer honderd mijl. Daar vestigden de Nederlanders zich.
Manhattan 1932
Hartford en New Haven
De opvolger van Bradford was Edward Winslow. In 1630 kwam er een nieuwe puriteinse nederzetting, Massachusetts Bay genaamd; hier werd John Winthrop gouverneur. Zij sloten ook een mooi contract met de indianen en bouwden hun eerste stadje, Hartford, vlak bij het Huis van de Goede Hoop. Geluk voor Nederland was dat New Plymouth deze nieuwe nederzetting niet steunde, waardoor de plannen om het hele Nederlandse grondgebied op te slokken geen doorgang vonden. Er was dus ook strijd onderling tussen de Engelse kolonies.
Willem Kieft
In 1637 werd Willem Kieft de nieuwe gouverneur, als opvolger van Van Twillert. Hij schrok van de slechte toestand in de kolonie: de straten waren modderpaden waar varkens en geiten rondzwierven, de zonder enige orde bebouwde huizen waren vrijwel allemaal van hout en bedekt met stro en riet. Hoe kun je mensen uit Nederland overhalen hier naar toe te komen? En toch kwamen ze, en er ontstonden binnen een paar jaar meer dan honderd boerderijen.
De Sint-Nicolaaskerk
De Engelsen kwamen intussen dichterbij. In 1638 had een groep puriteinen onder leiding van Theophilus Eaton zich gevestigd honderd kilometer van Manhatten: New Haven. Een Fransman noemde Nieuw-Amsterdam een stad met xe2x80x98de arrogantie van Babelxe2x80x99! Er woonden talrijke nationaliteiten in deze stad; waarschijnlijk wel achttien. Er werd een kerk gebouwd, Sint-Nicolaas geheten: 34 meter lang, 17 meter breed en 6 meter hoog. Tegelijkertijd werd er een stadsherberg gebouwd. Kerkvoogd Jan Damen bracht de waard een steekwond toe, waaraan hij later overleed.
De indianen
Voordat de Nederlanders kwamen, hadden de indianen nog nooit een druppel alcohol geproefd. Maar dit werd, samen met het gebruik van vuurwapens, spoedig door ze overgenomen. De indianen werden door de Nederlanders xe2x80x98Swannekensxe2x80x99 genoemd. De Nederlanders leerden veel van hun: tabak, maxc3xafs (dat groeide bijna overal!) en kruidengeneeskunde! Een donkere bladzijde: de puriteinen hadden in 1637 de Pequot-stammen rond New London uitgemoord; de Nederlanders gingen eerst goed met de indianen om. Ds. Megapolensis merkte op dat de indiaanse mannen xe2x80x99s zomers alleen xe2x80x98haer schamelheydt met een lapxe2x80x99 bedekten. Vrouwen laten het xe2x80x98hayr seer lang wassen, binden xe2x80x99t soo aen malkanderen, ende laten xe2x80x99t dan op de rugge hangen.xe2x80x99 De haardracht van de mannen was minder mooi: dit was xe2x80x98ghelijck een Hane-kammexe2x80x99 (toen werd het al zo genoemd!). Ds. Megapolensis vond het wel wat te gortig dat de indianen hun gezichten zo verfden, zodat xe2x80x98siender dan uyt als de Duyvel zelfsxe2x80x99.
Geen god, recht en straf
De indianen leken niet gexc3xafnteresseerd in het geestelijk leven. Zij waren ervan overtuigd dat hun god het zo druk had met een mooie vrouw, dat hij geen tijd had voor de wereld. Zij wilden dan ook niets weten van de Nederlandse of Engelse God, die zij immers nooit hadden gezien. Bovendien begrepen ze niet waarom deze zo gevreesde God de blanken niet zwaar strafte wegens het feit dat er zoveel dieven en dronkaards onder de kolonisten waren! Bij de indianen bestond er geen recht of straf; toch gebeurden er niet een vierde deel van de xe2x80x98schelmerije ende doodslaghen onder haer als onder de Christenenxe2x80x99.
Geen huwelijk en kraambed
Het huwelijk kenden de indianen niet: xe2x80x98Sy leven begrijpelijck sonder Houwelijckse-Staet soo in xe2x80x99t wilde heen, want hoewel datter zij die Vrouwen hebben, soo duert het niet langher alst haest een van beyden goetdunckt, ende dan loopense van malkanderen en elck neemt weder een anderxe2x80x99. Ondanks dit hielden de indianen enorm van hun kinderen; bij het baren viel het op dat de vrouwen hun kinderen zonder veel misbaar ter wereld brachten: xe2x80x98Sy gaen terstond na de geboorte wederom henen, ende soo kout en macht niet wesen, ofte sy wasschen haer en het jonge kind terstondt af inde rieveir ofte Sneeuw. Sy willen niet leggen (=liggen), want dan seggense datse terstondt sterven souden.xe2x80x99
(1) (2) (3)