n.a.v. De Christelijke Gereformeerde Kerk te Elburg (uitgave oudheidkundige vereniging Arent thoe Boecop), Elburg 1987
Brummelkamp als leider
Het prilste begin van de Afscheiding in Elburg is een schriftelijke verklaring van een aantal hervormde lidmaten. Die doen een schrijven toekomen aan de hervormde kerkenraad op 1 december 1835 dat ze zich afgescheiden hebben van de hervormde kerk. 
De kerkenraad sprak van xe2x80x98het nutteloze van verdere verscheuringxe2x80x99. In de eerste maanden van 1836 heeft waarschijnlijk de instituering van de Christelijke Afgescheiden gemeente van Elburg plaatsgevonden. Wie Elburg heeft gexc3xafnstitueerd weten we niet; het ligt voor de hand dat ds. Anthony Brummelkamp dat gedaan heeft; hij heeft immers vele gemeenten in Gelderland gesticht. Per slot van rekening had Brummelkamp zijn jeugdjaren in Elburg doorgebracht. VAST STAAT DAT BRUMMELKAMP IN JANUARI EN FEBRUARI 1836 DIVERSE KEREN IN DE BUURT VAN ELBURG xe2x80x93 IN WEZEP xc3x89N OLDEBROEK xe2x80x93 GEPREEKT HEEFT (hoewel in Oldebroek nooit een afgescheiden gemeente van de grond kwam!).
Gezelschappen en bijeenkomsten
In de omgeving van Elburg vonden gezelschappen plaats. In Oldebroek bestonden die al vxc3xb3xc3xb3r de Afscheiding. xc3x89xc3xa9n vond plaats in de woning van Arend van de Weg; men besprak dan de preken van de afgelopen zondag met elkaar. Deze bijeenkomsten vonden goedkeuring van de plaatselijke hervormde predikant Johannes Montijn. De burgemeester deed hier ook niets aan, want het waren mensen van onbesproken gedrag en het waren geen mensen die uit waren op afscheiding. Anders werd het toen Brummelkamp en ook Hendrik de Cock bijeenkomsten gingen leiden op de Veluwe. Zo preekte Brummelkamp op 24 januari 1836 op de deel van wagenmaker Jannus van Werven te Oldebroek, waar 150 mensen aanwezig waren en 2 kinderen gedoopt werden. Ook weten we dat in Oosterwolde (waar ook nooit een afgescheiden gemeente ontstaan is) bijeenkomsten werden gehouden bij Aalt Smit en ook bij Gerrigje Westerink. Zowel Brummelkamp als De Cock zijn hier enkele keren voorgegaan. We hebben een procesverbaal van 18 december 1836, wanneer er in het huis van Aalt Smit 100 mensen bijeengeweest zijn onder leiding van Brummelkamp. Ook veel Elburgers zijn hier aanwezig.
Crisis der jeugd
In Elburg zelf werden ook diensten gehouden. Eerst bij xc3xa9xc3xa9n van de lidmaten thuis, want een kerkgebouw hadden ze nog niet. De crisis der jeugd (door H. Bouwman zo genoemd, vanwege de opstartproblemen van de afgescheidenen) deed zich ook in Elburg gelden. Er ontstond grote verdeeldheid door een huwelijk en de nieuwe kerkorde. Twee groepen ontstonden: Christelijke Afgescheidenen en mensen die sympathiseerden met de Gereformeerde Gemeenten onder het Kruis. Laatstgenoemden gingen wellicht in het vervolg kerken in Kampen bij Derk Hoksbergen of in Wezep bij Derk van Enk. Ook Mastenbroek is mogelijk. 
De groep was te klein om een eigen gemeente te kunnen vormen. Het was dus niet een echte scheuring. Na tien jaar kwam er een einde aan de verdeeldheid. Maar de problemen bleven. Zo werden er broeders onder censuur gesteld omdat ze een hervormde dienst hadden bezocht of zelfs daar het avondmaal gevierd hadden.
Bijna opgeheven
Op de gevel van het huidige kerkgebouw aan de Beekstraat staat het jaartal 1863. Rond deze tijd moet dit gebouw dus steeds meer ingericht zijn als kerk. Als opschrift staat op de gevel: VREDE DOOR HET BLOED DES KRUISES. Het aantal toehoorders in Elburg werd minder als gevolg van de komst van ds. Du Cloux in Oldebroek en ds. Gildemeester in Elburg. Deze hervormde predikanten werden zo gewaardeerd dat men kennelijk even niet meer kerkelijk dacht. Op een gegeven moment zag het er zo slecht uit dat gedacht werd aan opheffen van de gemeente. Echter, zo ver kwam het niet. In 1887 kwam er een kentering. De hervormde predikant leek de kant van de Doleantie op te gaan en daardoor werden verscheiden mensen lid van de Christelijke Afgescheiden kerk. In korte tijd groeide de gemeente van 60 naar maar liefst 140 leden.
Niet mee met Vereniging: ontstaan CGK
De Doleantie vond ook in Elburg plaats. Nu ontstonden er de Gereformeerde Kerk A en de Gereformeerde Kerk B. De Christelijke Afgescheiden broeders waren hier niet gelukkig mee. Ze wilden in 1892 best wel verenigen, maar met behoud van het eigen kerkelijk standpunt. Echter, de relaties raakten verstoord. Een dolerende predikant uit Hattem had over de Elburgse afgescheidenen gesproken als xe2x80x98Ellendeburgxe2x80x99. Er kwam nog wel een gemeenschappelijke kerkenraadsvergadering. Toen kerk B ging beroepen zag A dat als verbreken van de band. Kerk B was groter. De kerkenraad van de sinds 1894 genoemde Christelijke Gereformeerde Kerk (CGK) luisteren naar de volgende namen: Frank Visscher, Reijer van Olst, Wijnand Westerink, Jan Jansen, Jurrie Lipke en Jacob Visscher. Het nieuwe kerkverband CGK had in 1894 28 gemeenten, in 1895 33, in 1897 52, in 1898 54, in 1899 58, en bij de eeuwwisseling 63 gemeenten. In 1899 waren er 306 gereformeerden en 84 christelijk gereformeerden in de stad Elburg
Overige
- Gerrit Brand Deetman, afgescheiden, keerde weder in mei 1837 tot de hervormde kerk.
- Een karakteristiek man was ds. Salomon Mozes Flesch, predikant in Elburg in 1846 (mei-november). Hij keerde in 1854 voor 5 weken tot het Jodendom terug, maar kreeg berouw en ging weer preken.
- Opvallend is dat veel predikanten die Elburg gediend hebben een beroep aannamen naar een immigrantengemeente in de Verenigde Staten: zo ging ds. E.R. Haan naar Amerika en ds. D.J. te Grootenhuis naar Hospers, Iowa. Zoon van laatstgenoemde, J.H.E. te Grootenhuis, nog kind toen zijn vader naar Amerika emigreerde, heeft in Amerika een zestal gemeente gediend in de staten Illinois, Michigan, Minnesota en New Jersey. Ook een gemeentelid ging naar dit beloofde land: Arend Docter Azn. Vertrok in 1892.
- In de gemeente was ook aantrekkingskracht naar de Vergadering der Gelovigen, die ook in Elburg ontstaan was; xc3xa9xc3xa9n gezin schreef zich over.
(geschiedenis herv. kerk Oldebroek) (predikanten NHK Oldebroek 1822-2000) (fotoxe2x80x99s Oldebroekse Dorpskerk) (geschiedenis geref. kerk Oldebroek) [geschiedenis Luctor et Emergo Oldebroek (1) (2)] (de emigratie van Reyer van Zwaluwenburg) (Elburg: van Zuiderzee tot Veluwemeer) (geschiedenis hervormde kerk Elburg) (geschiedenis Afscheiding Elburg) (geschiedenis Doleantie Elburg) [Veluwe 19e eeuw (Veluwe en Veluwenaar) (kerk en geestelijk leven) (Afscheiding, Rxc3xa9veil en Doleantie)] (dominee overlijdt op preekstoel)