n.a.v. Otto J. de Jong, Geschiedenis der kerk, Nijkerk 1980
Leiding Frankrijk in het rooms-katholicisme
Aan het begin van de 17e eeuw leek een politiek en godsdienstig evenwicht bereikt te zijn. Maar dit evenwicht was wankel, wat bleek met de Dertigjarige Oorlog (1618-1638). In 1626 wijdde de paus te Rome de voltooide Pieterskerk, waaraan sinds 1506 onafgebroken was gewerkt. Tijdens de bouw waren de plannen herhaaldelijk veranderd, omdat elke architect er zijn stempel op wilde drukken. Bij de versieringen en de verdere inrichting bleek hoe de Renaissance zich ontwikkelde naar een effectvoller en beweeglijker stijl: de Barok. Na 1600 kreeg Frankrijk cultureel en politiek de leiding van de rooms-katholieke landen. Het streven naar koninklijk absolutisme maakte de middeleeuwse theorie over nationale kerken weer actueel. Het hof wilde de zeggenschap van de paus over de Franse bisschoppen zo klein mogelijk houden. Onder Lodewijk XIV (1643-1715) leidde dit xe2x80x98gallicanismexe2x80x99 tot enkele conflicten met Rome.
Jansensius
De Nederlander Cornelius Jansenius uit Akkooi (Acquoy) bij Leerdam (1585-1638), docerend in Leuven, raakte ervan overtuigd dat Augustinusxe2x80x99 genadeleer en mensenbeschouwing heilzaam waren tegen alle oppervlakkigheid en gemakzucht. Hij kreeg een Franse vriendenkring om zich heen. Het cistercixc3xabnzer zusterklooster Port-Royal, iets zuidelijk van Parijs, werd hierdoor bexc3xafnvloed. Jansenius leerde in navolging van Augustinus een diepgaand bederf van de menselijke natuur door de erfzonde en nam aan dat er maar een klein aantal mensen behouden zal worden. Spoedig kwam het tot officieuze en officixc3xable veroordelingen. Het werd een kwestie van machtspolitiek, waarbij de jezuxc3xafeten zowel Parijs als Rome mee wisten te krijgen. In 1653 werd de leer van Jansenius veroordeeld door de paus. Hiermee was in feite Augustinus ook veroordeeld.
Pascal
Heel deze kwestie zou onbekend gebleven zijn als de genie Blaise Pascal (1623-1662) niet tot de kring van Port-Royal had gehoord. Hij was al een grote naam in de wiskunde en natuurkunde toen hij de jansenisten in 1646 leerde kennen. Meer dan menig tijdgenoot kende hij de grote mogelijkheden van het verstand. Juist daarom bestreed hij de mening dat geloofsmysteries met dat verstand bewijsbaar waren. xe2x80x98Het hart heeft zijn redenen die de rede niet kentxe2x80x99. Zijn zus Jacqueline trad toe tot de gemeenschap van Port-Royal. Pascal zelf had in de late avond van 23 november 1654 een ervaring die hij als een bekering opvatte: xe2x80x98God van Abraham, God van Izak, God van Jakob, niet van de filosofen en van de geleerdenxe2x80xa6xe2x80x99
Lettres Provinciales en Pensxc3xa9es
Toen het jansenisme werd veroordeeld, schreef Pascal zijn Lettres Provinciales (brieven van een man in de provincie), achttien stuks. Hierin hekelde hij de oppervlakkigheid van de jezuxc3xafeten, vooral hun toegeeflijke moraal en begeerte naar macht. De brievenverzameling, die als regelrechte aanval aankwamen, belandden meteen op de index. Daarna bereidde Pascal een grote geloofsverdediging voor: Pensxc3xa9es (gedachten). xe2x80x98Het denken maakt de grootheid van de mens uit. De mens is maar een riet, het zwakste in de natuur, maar hij is een denkend riet.xe2x80x99 Om de grootheid en tegelijk de ellendige werkelijkheid van de mens aan te duiden, gebruikte Pascal de vergelijking van een xe2x80x98onttroonde koningxe2x80x99. Juist door niet in algemeenheden te praten maar de eigen toestand onder ogen te zien, wilde Pascal zijn lezer doen beseffen dat en hoe hij tegenover God staat.
De opkomst van het pixc3xabtisme
De bronnen van het pixc3xabtisme liggen in de eeuw van de Reformatie. Uit Calvijns kring stamde Jean Taffin (1529-1602), die de kenmerken van de werkelijk gelovigen beschreef en vroeg om een zichtbaar maken van de bekering in de levenswandel. In Engeland protesteerde het puritanisme tegen een eredienst die enkel op de juiste vorm en de voorgeschreven tekst lette. Het woord xe2x80x98pixc3xabtismexe2x80x99 werd vooral gangbaar voor een beweging in Duitsland sinds 1675. Johann Gerhard schreef in 1606 een opwekking tot de ware xe2x80x98pixc3xabtasxe2x80x99 (vroomheid, godzaligheid). De Engelse Lewis Bayly purbliceerde Practis of Piety. Uit zijn boeken bleek het verlangen naar een xe2x80x98nadere reformatiexe2x80x99.
Spener
De lutherse Elzasser Philip Jakob Spener (1635-1705) leerde in Geneve hoe gereformeerden daar in groepjes de Bijbel en hun geloofservaringen bespraken. Bij een heruitgave van Arndts boeken schreef hij als inleiding zijn Pia Desideria (vrome verlangens, 1675). Spener vroeg om een ruimere tekstkeuze voor de prediking dan alleen uit de vaste lijsten, dus vooral ook uit het Oude Testament, om bijbelvoorlezing in het gezin en om het vormen van groepen voor bijbelbespreking. In feite wilde hij het algemene priesterschap van de gelovigen herstellen dat door de vaktheologen was weggedrongen. Hij wilde vorming van xe2x80x98collegia pietatisxe2x80x99, conventikels. Als xe2x80x98kerkje in de kerkxe2x80x99 (ecclesiola in ecclesia) en beslist niet naast de kerk kon dan zoxe2x80x99n groep nieuw leven in de christenheid brengen. De officixc3xable theologen reageerden geprikkeld op Speners voorstellen. In de gemeenten kreeg hij bijval. De theologische faculteit van de nieuwe universiteit te Hall kwam geheel onder zijn invloed te staan.
Francke
Als hoogleraar kwam daar in 1692 August Hermann Francke (1663-1727). Hij maakte van Halle een organisatorisch centrum van het pixc3xabtisme. Hij richtte in 1695 een armenschool op in zijn eigen pastorie, daarna een weeshuis. De xe2x80x98Hallese stichtingenxe2x80x99 groeiden met een drukkerij, apotheek en ziekenhuis. Ook kwam er een bijbelgenootschap. Dit voorbeeld werkte aanstekelijk. In het werk van Francke kondigt zich de latere xe2x80x98inwendige zendingxe2x80x99 aan: diaconaal werk uit particulier initiatief, om hulp te verlenen aan de maatschappelijk achtergestelden en om de verkondiging in bevattelijke vorm door te geven. Francke kende slechts xc3xa9xc3xa9n model voor de geloofsweg van de christen. Eerst moet een christen een echt zondebesef doorgemaakt hebben, dan een xe2x80x98Busskampfxe2x80x99 (boetestrijd) en wanneer de bekering dan kwam, moest dat bewust zijn, zodat plaats en uur kon gerapporteerd worden. Daarna streefde de gelovige naar volkomen gehoorzaamheid aan de wet en vermijdt hij al het wereldse. De sfeer was er niet blij of spontaan, wel zeer plichtsgetrouw. Dat werd juist door de tijdgenoten gewaardeerd. Halle werd het eerste centrum van luthers zendingswerk.
Zinzendorf
Voor gemeenteleden was al snel duidelijk of hun predikant pixc3xabtistisch was. Dat bleek uit de persoonlijke tekstkeuze, oproep tot bekering en getuigenis van persoonlijke geloofservaringen. Het werd een herkenbare richting in de lutherse kerk. In Pruisen ging het pixc3xabtisme overheersen. Grote invloed kreeg het ook in Wxc3xbcrttemberg. Johann Albrecht Bengel (1687-1752) gaf er leiding. Tot de eerste kostleerlingen in Halle behoorde Nikolaus Ludwig graaf von Zinzendorf (1700-1760). Bij het zien van een schilderij van Christus met de doornenkroon nam hij zich in 1719 voor om de Heere te gaan dienen. Op zijn landgoed in oostelijk Saksen vestigde zich in 1722 een groep xe2x80x98Moravische broedersxe2x80x99, afkomstig uit de Hussitische broedergemeenschap. Ze vormden de kolonie xe2x80x98Herrnhutxe2x80x99. Zinzendorf werd xe2x80x98bisschopxe2x80x99 van dit broederschap, maar moest in 1738 uit Saksen verdwijnen. Hij reisde naar Nederland, Engeland en Amerika en legde contacten voor het zendingswerk.
Blijmoedig en missionair
De eigen groepen moesten geen nieuwe kerk worden. De kerken hadden volgens hem geen doel in zichzelf, maar waren eigen vormen van voorbereiding op het rijk van God dat hij verwachtte. Door omstandigheden gedwongen werden de xe2x80x98broedergemeentenxe2x80x99 toch kleine kerken. Zinzendorfs beweging droeg een veel blijmoediger karakter dan Francke. Hij wilde niet meer horen van een boetestrijd of van toezicht op de heiliging. Hij ging uit van Christusxe2x80x99 volbrachte werk. In allerlei liederen uitten de hernhutters hun liefde voor God, soms leidde dit tot kinderachtigheid, zoals de benaming van Christus als xe2x80x98broeder lammetjexe2x80x99. Naar alle werelddelen gingen de zendelingen van Zinzendorf.
Hoe Otto J. de Jong over het pixc3xabtisme oordeelt
In nagenoeg alle protestantse landen liet het pixc3xabtisme van zich horen. Men ontkwam niet aan het gevaar op zichzelf en niet op Christus gewezen te worden. Soms werden kerkleden opgedeeld in eigengemaakte modellen op grond van kenmerken. Het pixc3xabtisme werkte ook vaak kerksplitsend, omdat het niet zwaar tilde aan een kerkorganisatie. Vertrouwen op de leiding van de Heilige Geest leidde was soms niet anders dan vertrouwen op eigen wedergeboren hart. Aan het openbare leven kwam men meestal niet toe. Het sentimentele taalgebruik dreigde evenzeer tot vaste formules te worden waarachter de echte geloofsbeslissing niet meer te ontdekken viel. Maar het pixc3xabtisme werkte ook zendingsbewef, ook tegen de beperkingen van de overheid en bewegingsloosheid van de kerk in. Het pixc3xabtisme ontmaskerde ook de gebruikelijke kerkgeschiedschrijving als poging tot zelfrechtvaardiging van de bestaande kerken. Gottfried Arnold schreef in 1700 een Onpartijdige kerk- en kettergeschiedenis, want volgens hem doorbrak de echte geloofsgemeenschap van herborenen alle kerkelijke grenzen. Het pixc3xabtisme wist weer over Christusxe2x80x99 toekomst te spreken, maakte de prediking menselijker, de bijbeloverdenking persoonlijker en de catechese kinderlijker. Het inspireerde tot zeer veel liederen. Barok en vol contrasten waren de teksten van de cantates en passies van Johann Sebastian Bach (1685-1750).
De Verlichting heeft wortels in de Renaissance
Vanaf 1690 wordt er een nieuwe geestelijke stroming zichtbaar: de Verlichting. Eerst in Engeland, vervolgens in Frankrijk en tenslotte in Duitsland. Haar oorsprongen lagen in de Renaissance, toen de mens zijn vermogens ging ontdekten. Geleerden kwamen tot de ene onthutsende conclusie na de andere. Copernicus zei in 1543 dat de aarde niet het vaste middelpunt van het heelal is, Kepler ontdekte dat planeten zich volgens vaste wetten bewegen, Galilexc3xaf baseerde hierop een nieuw, mechanisch wereldbeeld. Newton beschreef de werking van de zwaartekracht. De bewijsbaarheid van alles versterkte het vertrouwen in de juistheid.
Ik denk dus ik besta, het uittreden uit de onmondigheid
De ontdekking van andere volken met hun eigen moraal en recht deed de juristen de betrekkelijkheid inzien van de Europese stelsels. Hugo de Groot was een samenvatter van redelijk volkenrecht. Dirck Volckertsz Coornhert (1522-1590) had inzake de ethiek al een soort praktisch christendom boven alle verdeeldheid bepleit. Nadrukkelijk deed de Verlichting zich horen in de filosofie. Descartes dacht na over twijfel en zei: xe2x80x98Ik denk, dus besta ikxe2x80x99. Ook zei hij: xe2x80x98Waar is, wat ik helder en duidelijk inziexe2x80x99. Spinoza ontwierp een stelsel dat zeker religieus was, maar waar hij de Bijbel niet voor nodig had. Kant (1724-1804) beschreef de Verlichting als xe2x80x98het uittreden van de mens uit de onmondigheid die zijn eigen schuld is. Onmondigheid is de onmacht om het eigen verstand te gebruiken zonder leiding van een ander.xe2x80x99 Verlichting was dus ontvoogding op eigen kracht. Tot die voogden hoorden de staat en zeker de kerken. Daarom is het begrijpelijk dat de Verlichting in Engeland begon, dat in de 17e eeuw een woelige tijd had meegemaakt vol regeringswisselingen en dissenters.
Deugd, voorzienigheid en onsterfelijkheid: een natuurlijke godsdienst
Pas na bijna een eeuw perkte Kant de betekenis van de rede in. Hij beschouwde haar als een formeel instrument om de ervaring te ordenen, niets minder, maar ook niets meer. Hun terminologie kwam uit de kerkleer, die immers ook sprak over xe2x80x98deugdxe2x80x99, xe2x80x98voorzienigheidxe2x80x99 en xe2x80x98onsterfelijkheidxe2x80x99. Maar de inhoud ervan veranderde. De belangstelling voor de schepping nam toe. De xe2x80x98natuurlijke godsdienstxe2x80x99 was het waarover men sprak. Voorop stond het geloof in een Opperwezen waarvan het bestaan aanwijsbaar was uit de wijze opbouw van het, nu zo scherp onderzochte, heelal. Dit Opperwezen kon aangeduid worden als xe2x80x98voorzienigheidxe2x80x99. Het christendom, mits redelijk gezuiverd, gold als de meest volmaakte godsdienst. De openbaring was na te rekenen. Daarmee hield de ethiek verband. Geluk, nut, deugd en loon waren de algemene begrippen.
Engeland en de vrijmetselarij
John Locke vond dat het christendom de meest redelijke godsdienst is. John Toland geloofde niet meer in de wonderverhalen in de Bijbel en noemde zich panthexc3xafst. Volgens hem kon er niet xc3xa9xc3xa9n ware godsdienst bestan. Matthew Tindal kwam tot een xe2x80x98dexc3xafsmexe2x80x99, die God als Schepper erkende maar Hem er verder buiten liet. Religieuze humanisten die in elk geval een xe2x80x98Opperbouwmeester van het heelalxe2x80x99 erkennen wilden, sloten zich in 1717 te Londen aaneen in de vrijmetselarij, waarbij ze vermoedelijk oudere gemeenschapsvormen uit de bouwloodsen van de kathedralen overnamen. In Engeland was het xe2x80x98vrijdenkenxe2x80x99, free though, niet beslist anti-christelijk en zeker niet anti-religieus. Dat was wel het geval in Frankrijk.
Frankrijk en Duitsland
Voltaire kwam op voor de vervolgde en rechteloze protestanten en bestreed de heersende kerk: xe2x80x98Verpletter de eerlozexe2x80x99 was zijn leus. De aardbeving die Lissabon in 1755 verwoestte, schokte het optimisme. Rousseau zag de goddelijke inspiratie werkzaam in het menselijke geweten. Een onbedorven mens had genoeg aan het leven volgens de natuur. Hij pleitte voor een onbevangen opvoeding. In Duitsland kwam de Verlichting wat later. Leibniz stelde het heelal voor als bestaande uit talloze xe2x80x98monadenxe2x80x99, tussen die monaden heerst een door God ingestelde harmonie. Reimarus schreef over de ongerijmdheden, fanatismen en bewust bedrog in de Bijbel, Lessing zei dat godsdienstkeus minder belangrijk was dan een onbaatzuchtig, verdraagzaam en menslievend leven. xe2x80x98Toevallige historische waarheden kunnen nooit het bewijs vormen voor de noodzakelijke redelijke waarhedenxe2x80x99, aldus Lessing.
Verlichte overheden
Veel van de Verlichting belandde in de kerkelijke liederenbundels, waarbij klassieke liederen uit de tijd van de Reformatie werden gefatsoeneerd en de psalmen moraliserend uitgewerkt. Het moralisme leek op dat van de vroeg-christelijke apologeten. De Verlichting liep vooral storm in de rooms-katholieke kerk, die veel politieke invloed moest prijsgeven. Verlichte rooms-katholieke overheden gingen de jezuxc3xafeten verbieden: Portugal, Frankrijk, Spanje, Napels en Parma. Zelfs hief paus Clemens XIV in 1773 de orde op. De orde bleef echter bestaan omdat de vorsten in Rusland en Pruisen zich daar niet aan stoorden. Johann Semler ging na hoe de canon was ontstaan. Von Mosheim (1694-1755) begon als kerkgeschiedschrijver te letten op de menselijke bedoelingen. De Verlichting bracht ook vermindering van de vervolging van de Joden.
Hoe H. Berkhof tegen de Verlichting aankijkt
Waar Otto J. de Jong wel een uitvoerige beoordeling van het Pixc3xabtisme geeft, doet hij dit niet van de Verlichting. H. Berkhof heeft dit wel gedaan in zijn handboek over de kerkgeschiedenis, waarvan ik de versie uit 1955 heb. Berkhof geeft blijk van een goed en bijbels inzicht, ja naar mijn mening geeft Berkhof een voortreffelijke typering van de Verlichting. Sinds Theodosius de Grote had het heidendom in het beschaafde Europa geen bestaansrecht meer. Maar het bleef leven, het vermomde zich nu in christelijke gedaanten: de mystiek. Tot zelfbewustzijn ontwaakte de weerstand tegen de boodschap van de kerk pas in de tijd van de Renaissance, toen de autonomie van de mens begon op te komen. Maar toen kon een nieuwe religiositeit de leiding over het openbare leven nog niet verkrijgen. Daarvoor was het gezag van de openbaring nog te vanzelfsprekend.
In werkelijkheid is het aan de godsdienstige krachten die de Reformatie wakker riep te danken dat de autonomie van de mens nog twee eeuwen wachten moest! Terwijl de geest van de Renaissance in stilte en steeds openlijker veld won, verloor de kerk door de grote godsdienstoorlogen aan innerlijke kracht. In brede kringen was men het strijden moe en ging verdraagzaamheid verlangen. Omstreeks 1700 kwam een proces tot openbaring, dat al minstens vier eeuwen in stilte bezig was: de losmaking van de mens uit het verband van het kerk- en schriftgezag. Sinds de Verlichting is het niet meer vanzelfsprekend dat men christen is. Goed bezien bracht de 18e eeuw de kerk niet in een nieuwe situatie, maar onthulde zij slechts de situatie waarin de kerk altijd al geleefd had: de situatie van een klein kudde temidden van een vijandige en onverschillige wereld.