n.a.v. Antoon Vloemans, Erasmus, Zeist 1962
Eerste moderne mens
Van weinig mensen weten we zoveel als van Erasmus en toch werden weinigen zo vaak verkeerd begrepen als hij. Hij was een man van de allerfijnste nuanceringen. Geen mens van zijn tijd is zoxe2x80x99n rechte weg gegaan, heeft zo te goeder trouw zijn ideaal gediend als hij. Hij was een xe2x80x98modernxe2x80x99 mens. Vaak wordt gezegd dat Erasmus ongetwijfeld wel enig goeds gewild heeft, maar dat hij faalde, omdat hij als mens en als leider tekort geschoten is. Erasmus beminde de vrede, maar was een strijder als geen. Dat is de grote tragiek van zijn leven geworden. Onzekerheid is er omtrent zijn geboortedatum: wanneer was dat? Niemand die het zeker weet. 1464 of 1466? Ook de plaats is niet met zekerheid bekend, mogelijk was het Gouda, maar verreweg het waarschijnlijkst Rotterdam. Vanwaar deze onbekendheid? Omdat op zijn geboorte de blaam van het ongeoorloofde rustte. Zijn vader was namelijk een priester. Om de schande van zijn geboorte te verbergen heeft Erasmus de feiten zo gerangschikt dat zijn geboorte nog vxc3xb3xc3xb3r de priesterwijding van zijn vader viel.
De broeders van het gemene leven
Erasmus was trouwens niet het enige kind uit de onwettige verbinding van de Zuid-Hollandse pastoor. Erasmus werd door zijn vader naar de beroemde Latijnse school van de broeders van het gemene leven te Deventer gestuurd. Hier maakte hij al kennis met klassieke heidense schrijvers, maar ook met Augustinus. Toen zijn moeder stierf kwam hier een einde aan. Nu gingen hij en zijn broer in het klooster. In later jaren heeft Erasmus deze levensperiode bij voorkeur gedramatiseerd. In de eerste tijd heeft hij zich in het klooster heel tevreden gevoeld: hij aanvaardde het nieuwe leven en deed het weldra met overtuiging. Hier ontstond ook zijn eerste geschrift: De contemptu mundi, een verzaking van het wereldse leven. Het boek De imitatione Christi van Thomas xc3xa0 Kempis ligt vlakbij en het zou op zichzelf een studie waard zijn na te gaan of, en zo ja, in hoeverre er van invloed sprake was.
Banden van het klooster gaan knellen
Alle gebondenheid kan vrijheid heten, zolang de mens de banden niet voelt knellen. Deze vrijheid in gebondenheid heeft Erasmus in de eerste tijd volop genoten. In het klooster las Erasmus alles wat los en vast zat, vooral klassieken. De tucht in het klooster was niet zo streng. Toch was het kloosterleven niet voor hem bestemd. Hij ontwaakte en besefte gekooid te zijn. Maar er was geen weg terug. Helemaal niet toen hij in zijn 5e of 6e kloosterjaar tot priester werd gewijd. Het is een raadsel dat dit is gebeurd. Vervolgens vergezelde Erasmus de bisschop gedurende twee jaar bij diens vele reizen door zijn uitgebreide diocees. Erasmus was nooit een mysticus. Daarom waardeerde hij zijn leermeesters uit de school van de Broeders van het gemene leven zo weinig.
Een theologiestudie van 15 jaar
Na de bisschop vergezeld te hebben vertrekt Erasmus naar Parijs om zijn studie te gaan voltooien. In 1495 was dit. De theologiestudie daar was zeer zwaar. Onder gewone omstandigheden deed men er niet minder dan vijftien jaar over. Erasmus volbracht een deel van de studie, maar haalde dus niet de doctorsbul. Wat Erasmus wel leerde, was de scholastieke filosofie (als voorbereiding op de theologiestudie). Het diepe verval van het Middeleeuwse denken werd voor hem nu duidelijk. Het gematigde xe2x80x98realismexe2x80x99 was ingeruild voor het xe2x80x98nominalismexe2x80x99, waar men disputeerde en streed met subtiliteiten over termen zonder inhoud en vraagstukken zonder zin. Hij zegt in zijn kritiek: xe2x80x98Denk niet, dat wat ik zeg tegen de theologie zelf gericht is, die zoals gij weet, door mij altijd ijverig werd beoefend, maar als bespotting van de theologen van onze tijd.xe2x80x99
Een arme student
Een ondoofbare levenslust brak bij Erasmus los. Wel was hij arm. En de slechte kost die hij kreeg (rotte eieren!) hebben zijn gezondheid in korte tijd ondermijnd. Hoe moest hij in zijn levensonderhoud voorzien? Het zou een hele tijd moeilijk zijn. Talloze bedelbrieven zijn er door hem geschreven. Aan het hof van de bisschop was hij het goede leven gewend geraakt en ascetische neigingen heeft hij nimmer gekend; als hij leefde wilde hij liefst ruim en vrolijk leven! Maar hij was nu een arme student. In 1499 vertrok Erasmus voor een tijdje naar Engeland, in 1500 keerde hij terug naar het vasteland. Bij de douane werd hem al zijn goud afgenomen, wat verklaart dat Erasmus in de rest van zijn leven de Engelsen als roofzuchtige mensen zag.
Voortdurend op de vlucht voor de pest
Erasmus reisde zijn leven lang; hij is eigenlijk altijd op de vlucht geweest voor een of andere epidemie, die toen de West-Europese mensheid geselde. Mijdt de plaatsen, waar de plagen vallen, is altijd zijn levensleuze geweest. Zijn gehele leven is hij voor de pest op de vlucht gegaan! Zo was hij in 1500 in Parijs aan het werk, toen hij werd opgeschrikt door de uitbraak van de pest; hij vertrok meteen, en wel naar Orleans. Zijn vrienden lachten om zijn angst, maar Erasmus antwoordde zeer snedig, dat hij geen Zwitsers soldaat is, die om zijn dapperheid wordt gehuurd, maar een geleerde, die door zijn beroep niet tot heldhaftigheid verplicht is. Het pestgevaar was er vaak in de zomer, in de winter niet. Het was ook vooral in dichtbevolkte steden.
Toch nog doctor in de theologie
Erasmus kwam op veel plaatsen. In Nederland bezocht hij onder andere Haarlem, Dordrecht, Vlissingen, maar ook Leuven, Brussel en Antwerpen. In Doornik preekte op dat moment een Franciscaan, Johannes Vitrarius, een revolutionaire geest die op de misbruiken van de kerk wees en tegen de verdorven kloosterlingen, het immorele leven van de priesters en de misbruik van de aflaat preekte. Zijn woorden werden als ketters gebrandmerkte, hij moest herroepen. Het was de droom van iedere humanist boven de Alpen om eens het land der klassieken te bezoeken. Dit ging Erasmus nu ook doen, en tegelijkertijd promoveren in de godgeleerdheid te Turijn. De reis naar Italixc3xab was de weg naar de roem. In Florence (het kloppende hart van de Renaissance) kwam er bij hem een licht verzet, dat het geld van de armen aan dure praal werd verdaan.
Luther las Erasmus
Met een geschrift van Erasmus, Enchiridion militis christiani, was Luther grondig vertrouwd. Welke is de weg om de menselijke volmaaktheid te bereiken? Dat is de grote levensvraag van Erasmus. Van mystiek is bij hem geen spoor. In de Middeleeuwen was al het aardse op het hemels betrokken, bij Erasmus geeft het hemelse de leiding aan het aardse. Kerngedachte is dat in dit leven ook het aardse leven het primaire is. Toen Erasmus echter moest kiezen tussen een gezuiverd christendom en de traditionele kerkleer, koos hij laatstgenoemde. Aan werkelijke moed, een geestelijke dapperheid heeft het deze zwakke mens geen ogenblik in zijn leven ontbroken. Luther beschikte over het gebaar, Erasmus was wars van alle uiterlijk vertoon. Erasmus bestreed het bijgeloof van de verering van de heiligen, maar verandert dit in de ware verering van de heiliging door het navolgen van hun voorbeeldig leven.
Aanval op de Vulgaat
In 1505 voltooit Erasmus in Londen de meest revolutionaire daad van de 16e eeuw: een nieuwe vertaling van het Nieuwe Testament in het Latijn, zeer vrij van opvatting en woordkeus xe2x80x93 een aanval dus op de Vulgaat. Hierna ging Erasmus dus naar Italixc3xab. Erasmus was een man van de wereld. Hij zocht altijd de steun van machtigen, die hij nodig had om te kunnen bestaan en voelde zich onder twijfel gevleid door de omgang met hoge en hoogste hoogwaardigheidsbekleders in de kerk. Erasmus kwam ook in Rome terecht. Toen in Engeland Hendrik VIII de troon besteeg, iemand die Erasmus persoonlijk kende, vertrok hij naar Engeland om eindelijk een onbezorgd bestaat te veroveren.
De Lof der Zotheid
Erasmus beminde het leven met de natuurlijke hartstocht. Wat voor anderen reden is tot altijd durende ergernis, was voor hem slechts een aanleiding tot spot, ternauwernood een enkele maal tot bittere ironie, onmiddellijk verzacht en verstild tot begrijpende humor. Erasmus stond hierin helemaal alleen in zijn tijd, die slechts uitersten duldde. xe2x80x98Laten we de wereld trachten te verbeteren en als het niet lukt, laten we dan ten minste om haar zotheid lachenxe2x80x99, zo zei Erasmus eens. In het huis van Thomas More te Londen schreef hij het boekje Lof der Zotheid. Hij sloeg dit boekje zelf nooit hoog aan; het was voor hem te zeer het kind van xe2x80x98verlorenxe2x80x99 uren.
Zotheid maakt het leven dragelijk
Op de bodem van Erasmusxe2x80x99 redeneringen in dit geschrift ligt ongetwijfeld een grondslag van ernst, van lichte zwaarmoedigheid zelfs, al is de toonaard zelf nog zo overmoedig ingesteld. Erasmus had op zijn reizen veel gezien, hij kende nu de wereld in alle kringen van hoog tot laag; thans trekt hij de slotsom uit zijn levenservaring; de wereld is niet slecht, doch zij is evenmin goed; de mensheid is niet wijs, niet redelijk; zij beantwoordt in geen enkel opzicht aan het ideaal, zoals God het schiep en Christus voor de gevallen mens weer levend maakte en toch is zij niet van alle waarheid, van alle schoonheid en van alle edelmoedigheid ontbloot. Zij is een mengeling van aards en hemels, wijs en onwijs, goed en kwaad, vreugde en melancholie, van de meest onmogelijke tegenstellingen in xe2x80x99t algemeen, dus van zotheid in xc3xa9xc3xa9n woord. xe2x80x98De zotheid alleen maakt het leven dragelijkxe2x80x99.
Niet zozeer christelijk
Weinigen hebben zoveel stoutmoedigheid aangedurfd als Erasmus in de tijd vxc3xb3xc3xb3r Luther, die het schelden op de paus tot hervormers-tactiek heeft gemaakt. Vraagt men zich af of enig christelijk gevoelen zich in de Lof der Zotheid uitspreekt, dan kan het antwoord alleen ontkennend zijn; eerder doet het levensgevoel, waaruit dit werk geschreven werd, klassiek-heidens, met een zweem naar stoxc3xafcisme en epicurisme aan. Er schalt uit het boek een zo hartelijke lach, dat ook zij, die er door getroffen werden, zich een ogenblik ontwapend zullen hebben gevoeld. Wel vermeed Erasmus met zorg ook maar xc3xa9xc3xa9n dergenen, die hij aanviel, met name te noemen. Heilige huisjes hadden het moeten ontgelden. De Lof der Zotheid bleek onmiddellijk een overweldigend succes. Maar Erasmus bleef in geldnood zitten. Hij ging dan wel doceren om wat geld te verdienen, maar niet met graagte. Wel was hij overijverig in wat hij wel mooi vond: het Nieuwe Testament. Hier was hij vooral in Bazel mee bezig.
Tegen de paus
De Lof der Zotheid was niet zijn enige kritische geschrift. Hij schreef er nog xc3xa9xc3xa9n, Julius exclusus, veel scherper misschien nog. Hij handelt dan over de kortgeleden overleden paus, wie Erasmus in gedachten bij zijn hemelvaart gevolgd was tot voor de hemelpoort, waar Petrus hem niet als stadhouder van Christus wil erkennen, hem zijn bloeddorstigheid, wreedheid, oorlogszuchtigheid, zijn onwaardige leven in het algemeen verwijt en weigert voor hem de poort ter zaligheid te ontsluiten.
Zijn vriend Thomas More
Een aanbod om bij Karel V aan het hof te komen wees Erasmus af. Hij wilde niet in vergulde slavernij. Hij liet zich overigens over de opvoeding van vorsten weinig vleiend uit: xe2x80x98Zelfs in de jeugd leert hij niets anders, dan hoe de tiran te spelenxe2x80x99. In de Nederlanden verbleef Erasmus in de levensgevaarlijke tijd tot 1521, toen de strijd om Luther een hoogtepunt begon te bereiken. Zoals al gezegd, was Erasmus nog wel eens bij zijn vriend Thomas More. Deze schreef Utopia, waar hij in navolging van Plato droomt van een ideale staat met, zij het geen volstrekte gemeenschap van goederen, dan toch zeer beperkte eigendomsrechten; hij droomt van een land zonder armen, waar goud en juwelen versmaad zullen zijn. Bij Erasmus leefde het sociale gevoel niet zo. Hij voelde weinig voor sociale hervorming. Ook Luther dacht in maatschappelijke aangelegenheden volstrekt reactionair. Pas met de Franse Revolutie zou dit echt doorbreken.
Erasmus was een radicale pacifist
Erasmus is een pionier als het om pacifisme gaat. Hij ziet in zijn tijd dat iedereen oorlog maar aanvaard, en dat niemand strijdt tegen de oorzaken ervan. Velen zagen oorlog als een, zij het ook gevaarlijk, spel en velen liepen liever een geschonden huid op in een paar weken vechten dan alle dagen te werken. Oorlog was volgens Erasmus onder alle omstandigheden moord en graag herhaalde hij de woorden van Cicero, dat een onrechtvaardige vrede beter is dan de allerbeste oorlog. Zelfs was hij tegen de oorlog tegen de Turken. Oorlog, waarvoor herhaaldelijk het geld van de armsten werd opgevraagd, kon hem gewoon niet bekoren. Erasmus pleit met welsprekendheid voor het beslechten van geschillen door onpartijdige bemiddeling. Hij zag de paus als zoxe2x80x99n bemiddelaar, wat in die tijd eigenlijk best goed had gekund. Hugo de Groot zou later verklaren dat Erasmus met zijn pacifistische denkbeelden te ver was gegaan.
Dapper met het woord, laf in zijn daad
Erasmus is ook een republikein. Hij heeft van zijn eigen vorsten weinig goeds gezegd. xe2x80x98De arend is een evenbeeld van de koning, want (xe2x80xa6) hij is een vleeseter, een rover, een vernietiger, eenzaam is hij gehaat door alleen, de pest voor allenxe2x80x99. Erasmus was een vechter als geen ander, doch zijn strijd gold altijd de beginselen, nimmer de personen. Was Erasmus echter maar even dapper met de daad als met het woord geweest! De xe2x80x98daadxe2x80x99 van Luther, het breken met de paus, vervreemdde Erasmus van de Reformatie, die hem toch zo na aan het hart lag; de xe2x80x98daadxe2x80x99 van de boerenopstand in 1525 wekte zijn afschuw, hoewel hij wist hoezeer de landbevolking werd uitgezogen en gekweld.
[eenzaam tussen Rome en Reformatie (1) (2) (3)]