n.a.v. W. Verboom, Leren kennen. Een visie op catechese vanuit het Verbond, Kampen 1989
Bijbelse gegevens
Oorsprong in Israxc3xabl
De oorsprong van onze catechese ligt in Israxc3xabl. Het kenmerkende van het geloofsonderricht in Israxc3xabl is dat het vervlochten is met het verbond (berith). xe2x80x98Ik zal u tot een God zijn, gij zult Mij tot een volk zijnxe2x80x99. Andere volken moesten Zijn getuigenissen en Zijn verbondsgeheimen missen. Catechese is ervoor, dat het verbond dat eenzijdig van inzet is, tweezijdig wordt. Dit beantwoorden van het verbond moet men leren. Dat doet men niet uit zichzelf, daar is een leraar voor nodig, een leerproces. Voor de catechese is het van belang evenwicht te bewaren tussen het onderwijzen (teach) en het leren (learn). De eerste plaats waar catechese in Israxc3xabl plaatsvindt is het gezin. Mogen bij de andere volken slaven en anderen de leermeesters van de kinderen zijn, in Israxc3xabl zijn het de ouders! Het gezin functioneert dus als een leer-cel in het organisme van de verbondsgemeente.
De hele mens
Naast het gezinsverband zijn er ook andere vormen van onderricht. Priesters en levieten geven het volk onderwijs. Na de ballingschap zijn synagogen centra van onderricht. Aan het begin van de jaartelling gingen jongens naar scholen, meisjes kregen thuis onderwijs. Veel van deze scholen zijn nauw verbonden met de synagoge (sjoel, school). Achter het onderricht in Israxc3xabl staat de Heere zelf. xe2x80x98Ik ben de Heere, uw Godxe2x80x99 (verbond), xe2x80x98die u leert wat nut isxe2x80x99 (catechese). Het doel van het geloofsonderricht is kennis. Dit omvat de hele mens: het denken, willen, voelen en handelen. Het is een bevindelijk kennen, een xe2x80x98bekennenxe2x80x99. Mogelijkheden tot kennis bieden de grote feesten, de heilige handelingen, het lied, de gebeden en de sacramenten.
Methode
Wat was de methode? Het werd ingeprent, er werden verhalen verteld, het leergesprek was er, maar ook visuele elementen, zoals de paschaviering. In het Nieuwe Testament trekt de Heere Jezus het land door om mensen te leren. In Luk. 4:16-21 zien we hoe Jezus onderwijst: Hij gaat staan, Hij leest uit het Oude Testament, Hij gaat zitten en Hij legt het gedeelte uit. In het gesprek met Nicodemus (Joh. 3) zien we een dialogisch element: een vraag, een tegenvraag, een antwoord. Jezus maakt ook gebruik van gelijkenissen. Zijn leer is praktisch van aard, pastoraal van karakter en met gezag bekleed. In hoeverre speelt de notie van het verbond een rol in Jezusxe2x80x99 leer? Bij de instelling van het avondmaal spreekt Hij over het nieuwe verbond. De gedachte van het nieuwe verbond is verbonden met die van het Koninkrijk van God, wat wxc3xa9l een grote plaats inneemt bij Christus. De leeropdracht is universeel gericht op alle volken. Het leren van de apostelen is niet vrijblijvend; er zit een gezagselement in.
De heilsfeiten
In de brieven van Paulus zien we dat kinderen in de gezinnen kinderen van de gemeente zijn. Ze zijn heilig. Al wordt de doop van kleine kinderen in het Nieuwe Testament niet met zoveel woorden genoemd. Hoewel er nog moeilijk gesproken kan worden van een vastomlijnde leerinhoud, is er toch al sprake van een leer (didachxc3xa8) van de apostelen. Paulus spreekt al van een depositum, een pand, van het geloof. De leerinhoud betreft allereerst de heilsfeiten. Prachtig vertolkt Paulus in Ef. 3:17 het doel van het leren: xe2x80x98Opdat Christus door het geloof in uw harten wone en gij in de liefde geworteld en gegrond zijtxe2x80x99. Samenvattend: catechese is het leerproces van de gemeente in het kader van Gods verbond, waardoor mensen leren de relatie met God te beantwoorden in geloof en bekering.
Historische gegevens
Reformatie-centra
De Reformatie kende zes centra wat betreft de catechese: Wittenberg, Zxc3xbcrich, Straatsburg, Genxc3xa8ve, Heidelberg en Londen (vluchtelingengemeente). Wat opvalt is een grote mate van uniformiteit. Gezin, school en kerk werken overal samen in een catechetische driehoek. In tegenstelling tot het peten-instituut van de middeleeuwse kerk is het nu een taak van de ouders. In Luthers Kleine Catechismus leert men de Tien Geboden, de Geloofsbelijdenis, het Onze Vader, de doop en het avondmaal. Verder leert het kind bijbelteksten, de zogenaamde xe2x80x98Sprxc3xbcchexe2x80x99. De methode is die van inprenten, memoriseren en reciteren. Veel scholen vertonen een kerkelijk karakter. Catechese wordt al spoedig als afzonderlijk vak op het lesrooster van de school ingevoerd. Met de Reformatie is de kerk zelf pas echt kinderen gaan onderwijzen. Over het algemeen catechiseren de predikanten zelf. Het is een teken dat de catechese van groot belang wordt geacht.
17e en 18e eeuw
In de Nadere Reformatie zien we een bijzondere vorm van gezinscatechisatie, namelijk de huisoefeningen. In de 19e eeuw komt er een nieuw hulpmiddel bij: de kinderbijbel. De Dordtse Synode van 1618/1619 streefde naar twee dagen per week catechisatie; dat werd meestal xc3xa9xc3xa9n dag. De methode was memoriseren en beurtelings voor de meester opzeggen van het geleerde. De beste leerlingen zeiden in de catechismusdiensten de aan de orde zijnde vragen en antwoorden op. In 1795 is de scheiding tussen kerk en staat een feit. Catechetisch onderwijs wordt niet langer door de schoolmeester gegeven. De school wordt namelijk aan de invloed van de kerk onttrokken.
Catechismusdiensten
Heel moeizaam zijn de catechismusdiensten op gang gekomen. De diensten moeten gehouden worden, al zouden alleen maar de gezinnen van de predikant en de schoolmeester in de kerk zijn. We krijgen de indruk dat ze pas in de tweede helft van de 17e eeuw ingeburgerd raken. Het ontstaan van speciale catechisaties voor kinderen is te verklaren uit het feit dat de catechismusdienst te weinig op de kinderen was afgestemd. Eerst werd de kindercatechese nog na de zondagmiddagdienst gehouden, later doordeweek. In 1830 adviseert de synode dat het hele jaar door, dus ook in de zomer, gecatechiseerd dient te worden.
xe2x80x98Bevestiging van lidmatenxe2x80x99
De leeftijd van het doen van belijdenis schuift al maar op, waardoor er een vacuxc3xbcm groeit tussen de kindercatechese en de belijdeniscatechese. Het is aan de opkomst van de zondagsschool (1837, Capadose) te wijten dat in veel gemeenten de kindercatechese niet meer in gebruik is. Belijdeniscatechisatie werd dikwijls gehouden tussen twee avondmaalsvieringen in. In de 19e eeuw is het gewoonte geworden om gedurende xc3xa9xc3xa9n winterseizoen te catechiseren, uitlopend op de belijdenis op palmzondag. Langzamerhand verintellectualiseert of verburgerlijkt dit. Dan spreekt men over xe2x80x98bevestiging van lidmatenxe2x80x99 (begrip afkomstig uit de Reglementenbundel van 1816!), en wordt belijdenis losgemaakt van de avondmaalsgang.
Conventikelvorming
In de 17e eeuw was er ook sprake van lidmatenkringen, een vorm van catechese op zondag na de dienst. In de loop van de 18e eeuw stagneert dit, mede uit vrees voor conventikelvorming. In de 17e eeuw ontstaan ook particuliere catechisaties: een gesloten kring waarbij de godzaligheid beoefend wordt. Meestal worden die geleid door catechiseermeesters en krankbezoekers, met toestemming van de predikanten. Denk aan de bijbellezingen van Da Costa.
Uitgangspunt
We noemen tien punten als uitgangspunt van een reformatorische catechese:
- Het verbond. De notie van het verbond in de catechese is niet exclusief en selectief bedoeld. Kijk maar naar de breedte die de catechese van de Reformatie kenmerkt. Juist vanwege de verbondsgedachte zoekt zij alle kinderen te bereiken. We zouden de catechese van de Reformatie onrecht doen, wanneer we deze visie zouden verwarren met verbondsautomatisme.
- De Heilige Geest. Het catechiseerlokaal is de werkplaats van de Heilige Geest (officinum Spiritus Sancti).
- De kennis. Calvijn betrekt geloven en kennen sterk op elkaar. Psychologisch gesproken is het kennen een activiteit van de hele mens.
- De catechisant. De catechisant in de catechese van de Reformatie is een kind van het verbond. De kinderdoop bezegelt dat feit. Het kind deelt niet minder dan de volwassenen in de belofte van Gods heil. Tegenover de dopers leren de reformatoren dat in het hart van het kleine kind reeds geloof aanwezig is. Guido de Brxc3xa8s leert dat God de kinderen der gelovigen voor gelovig, wedergeboren en bekeerd houdt. Anderzijds zijn de catechisanten ook kinderen des toorns, die echter wel in Christus geheiligd zijn: op dit spanningsvolle niveau voltrekt zich de catechese.
- De catecheet. Catechisatie staat in een ambtelijk kader. De catecheet van de Reformatie heet dikwijls xe2x80x98vaderxe2x80x99 en de catechisant xe2x80x98zoonxe2x80x99.
- De doelstelling. Het gaat erom dat de catechisanten de Heere leren kennen. Er is een micro-doelstelling (kernstukken van het geloof leren), een meso-doelstelling (openbare belijdenis uitspreken) en een macro-doelstelling (leren als christenen te leven).
- De leerinhoud. Catechese wil voor alles instructie in de Heilige Schrift zijn.
- De methode. Ongeveer 70 procent van de reformatorische leerboekjes is geschreven in vraag- en antwoordvorm.
- Het leren. Het doel is op een persoonlijke wijze in een persoonlijke relatie met de Heere leren leven. Men is in principe nooit uitgeleerd. Daarvoor is ook iedere middagdienst: een catechismusdienst.
Een gereformeerde visie op catechese in deze tijd
(1) Catechese als verbondscatechese. Het verbond is de dragende grond voor het geloofsonderricht van een nieuwe generatie. Kinderdoop is derhalve bron en startpunt. Ook al leert ons de Bijbel duidelijk dat niet elk verbondskind tot de aanvaarding van de verbonds-God en de verbondsweldaden komt, toch mogen we daar apriori niet van uitgaan. Gods belofte gaat voorop. Het gaat niet om wat we waarnemen, maar op wat God in Zijn Woord belooft.
(2) Catechese als pneumatologische catechese. Catechese is het werk van de Heilige Geest. Het is niet zo dat we moeten afwachten of de Heilige Geest onze catechese al of niet gebruikt. Integendeel, onze catechese is er omdat de Heilige Geest er is. De Heilige Geest werkt middellijk. De mens als gelovige xe2x80x98secxe2x80x99 bestaat niet. Het gaat altijd om de concrete mens met een eigen levensgeschiedenis. Als we geloven dat de catechiseerruimte werkplaats is van de Heilige Geest, dan dienen we aan die ruimte ook optimale eisen te stellen.
(3) Catechese als geloofscatechese. Zoals het in een gelovig gezin niet altijd even gelovig aan toe gaat, zo ook in de catechese van de christelijke gemeente. Het affectieve element is heel belangrijk in de catechese. Catechese is geloofscatechese. Het belang van voortgaande catechese, van kringwerk tot leerdienst, is groot. Luther wilde zijn leven lang leerling van de catechismus blijven, zo zei hij.
(4) Catechese als pastorale catechese. De catecheet dient bezield te zijn met liefde en zorg voor de jongeren. De opstelling (de habitus) van de catecheet is uitermate belangrijk. De catechisatiegroep is een eigensoortige groep omdat ze een stukje gemeente is.
(5) Catechese als kerkelijke catechese. School en kerk zijn organen van verschillende orde. Men kan in de lessen godsdienstonderwijs op school niet aandringen op een persoonlijke geloofskeuze. En in de kerk wordt niet de prestatie- en intelligentie-waardering gehanteerd.
(6) Catechese als missionaire en diaconale catechese. Het is een bijbels grondgegeven dat het discipelschap uitmondt in het apostelschap.
De praktijk van de catechese
Kleine groepen
De catechese heeft heel wat xe2x80x98geseculariseerdexe2x80x99 concurrenten gekregen, zoals sportactiviteiten en televisieprogrammaxe2x80x99s. Een dieper liggend motief voor verzuim is het relevantieverlies van de catechese. In sommige gemeenten is xe2x80x98huiscatechesexe2x80x99 uitgeprobeerd; door de gewone sfeer komen gesprekken dan beter op gang. Kleine groepen zijn nodig. Het liefst onder de 20, ideaal is rond de 15 deelnemers. Dit betekent wel dat de predikant niet meer alleen de catechisaties kan geven (denk aan het advies van Jethro aan Mozes). Er heeft zich een omslag in de cultuur voorgedaan: een fundamentele verandering waarbij kerk en geloven vanuit een centrale en erkende plaats in de samenleving naar de rand ervan opschuiven. Deze veranderingen ervaren jongeren het sterkst. Er is een tendens om de leerling centraal te stellen. De catechisanten moeten dan zelf de Bijbel lezen en ontdekken wat de boodschap is. Maar we zullen in de catechese ooit kunnen meegaan met de gedachte van de zelfverwerkelijking. Catechese dient een dialoog te zijn, maar wel een gekwalificeerde, een door het Woord begrensde en bepaalde dialoog.
Realiteit en belofte
In de moderne tijd is er sprake van een transcendentieverlies. Catechese is al lerend stapjes maken in de goede inrichting. Het is helaas ook waar dat catechisanten deze doelstelling niet bereiken willen; dit is een trieste constatering achteraf, hier hoeven we niet reeds van te voren vanuit gaan. In veel gevallen zijn niet zoveel trekken te zien van het verbond. In hun leven is een stuk vervreemding opgetreden ten aanzien van het verbond en Gods beloften. Ze voelen zich niet bepaald xe2x80x98geheiligdxe2x80x99. Het is wel zaak om ons niet te verkijken op deze realiteit. Maar: wij geloven niet dat de catechisanten bij het verbond behoren omdat we dat zien, maar omdat de Schrift dat zegt. Er is in de gereformeerde theologie niet altijd evenveel oog geweest voor de inbreng van niet-theologische wetenschappen in de kerkelijke praxis, de praktische theologie.
Gedragsverandering tot doel
Leren heeft met gedragsverandering te maken. Het is een proces dat de hele persoon raakt. Er wordt informatie verstrekt, er is activiteit van de leerling, er wordt aangestuurd op gedragsverandering, er is een cognitief element, een affectief element (wil en gevoelsleven) en een actief element (het leren leidt ook tot het doen). Het klimaat, de sfeer, de onderlinge interactie is ook erg belangrijk. Er zijn in dit proces allerlei leerweerstanden. De mens heeft uit zichzelf geen lust aan de kennis van Gods wegen (Job 21:14). Leren duurt een leven lang. Verbondscatechese is gemeentelijke catechese. Ten diepste is alle daaraan voorafgaande catechese ook belijdeniscatechese. De gemeente moet ook betrokken zijn op de catechese. Dit leeft niet erg. De catechese is vaak een xe2x80x98eenzaam avontuurxe2x80x99 van de predikant.
Opvoeding
J. Waterink definieert opvoeden als xe2x80x98de vorming van de mens tot zelfstandige, God naar Zijn Woord dienende persoonlijkheid, geschikt en bereid al de gaven die hij van God ontving te besteden tot eer van God en tot heil van het schepsel in alle levensverbandenxe2x80x99. Ouders dienen als leden van de gemeente geholpen te worden om (weer) zicht te krijgen op hun taak. Kindercatechese zou ook goed zijn: beginnen op een jongere leeftijd. We verkeren in ons land in een (voor Europese begrippen) heel unieke positie dat de kerk ook jongeren boven de twaalf jaar bereikt. Daar moeten we heel erg zuinig op zijn.
Gekwalificeerde jongeren
Onze catechisanten zijn heel gewone jongeren. Toch zijn onze jongeren gekwalificeerde jongeren: het zijn jongeren van het verbond, jongeren van de gemeente, xe2x80x98heiligenxe2x80x99 vanwege de doop. Catechese is nooit een vrijblijvend, neutraal leerpoces. Catechese is niet iets dat hoogstens voorbereidende kennis kan bijbrengen (lijdelijke opvatting), maar de catechisant heeft ook niet de principixc3xable vrijheid om de relatie met God af te wijzen.
Sociologische factoren
Door drie sociologische factoren wordt de mens bepaald: door normen en tradities, door het geweten en door de buitenwereld. Tussen de catechisanten onderling zijn grote verschillen: intellectuele verschillen, sociale verschillen, verschil in kennis, verschil in kerkelijke meelevendheid, verschil in maatschappelijke status (werkloos, werkend of schoolgaand). Iedere catechesegroep is een stukje gemeente. Een belangrijk probleem vormt het motivatieprobleem.
De catecheet
De catecheet is een gelovige, een mens (krampachtigheid, populariteit en zwaardoenerij zijn uit de boze), een didacticus (grondige voorbereiding nodig). Verschillende stijlen van lesgeven zijn mogelijk: de autoritaire, de laissez-faire (teugels uit handen, de groep regeert), de democratische en de pastorale stijl. De catecheet heeft een macrodoelstelling (aim, het kennen van de Heere), een mesodoelstelling (goal, de openbare geloofsbelijdenis) en een microdoelstelling (objective, de leerinhoud).
Beginsituatie
Kennis van de beginsituatie is een xe2x80x98mustxe2x80x99 om het juiste niveau van de leerinhoud te bepalen. De jongste catechisanten moeten de leerinhoud zich eigen maken en overnemen (imitatieleren), de middelste groep moet de leerinhoud kritisch gaan benaderen (reflecterend leren) en de oudste catechisanten moeten de leerinhoud gaan verdiepen en toepassen (trainend leren). Er is altijd sprake van een bepaalde werkvorm die men hanteert. Men kan een pak melk versieren om het drinken van melk aantrekkelijker te maken. Maar die versiering is nog niet de werkvorm die men gebruikt om de melk te drinken. De werkvorm is de wijze waarop men tot zijn doel komt, in dit geval het drinken van de melk. Men gebruikt daarvoor een beker. Werkvormen hebben een dienende functie. Er zijn aanbiedende werkvormen (doceren, vertellen, demonstreren), er zijn dialogische werkvormen (onderwijsleergesprek, groepsbesprekingen) en explorerende of zelfontdekkende werkvormen (zelfstandig of gezamenlijk uitwerken van opdrachten).