n.a.v.H. Hille, Als een vogel uit een boom geschoten. Leven en werk van ds.P. Zandt, Houten 1999
Welgestelde familie
Zandts wortels liggen in het Groningse Stedum, waar hij op 8 maart 1880 geboren werd. Hij kwam uit een bemiddeld en invloedrijk boerengeslacht, ze woonden in een kapitale boerderij. De familie had zelfs een speciale bank in de kerk. De hervormde gemeente van Stedum was rijk en een hoog traktement zorgde ervoor dat de gemeente nooit lang vacant was. De invloed van het Friese Reveil liet nog zijn sporen na. Op het grafschrift van xc3xa9xc3xa9n van zijn voorouders staat het volgende gedicht:
ZAND rust hyr in het Zand
Maar xe2x80x99t Zand zal hem niet houden
In xe2x80x99t betere Vaderland
Zal hy zyn God aanschouwen.
Boek met een vloek
Pieter Zandt ging op zxe2x80x99n 13e naar Kampen om daar aan het Stedelijk Gymnasium te gaan. Deze school had in orthodox-hervormde kring een goede naam. Hier moest hij zijn Groninger dialect en tongval zien af te leren, wat eigenlijk zijn leven lang niet goed gelukt is. Toen hij in zijn jeugd een boek las waar een vloek in stond, sloot hij die onmiddellijk en nam zich voor nooit meer zoxe2x80x99n boek te lezen, hoe interessant het verder ook zou zijn. Toen Zandt een keer voor Grieks een wijsgerig boek moest lezen kreeg hij er zoxe2x80x99n weerzin tegen dat hij het in de hoek van zijn kamer wierp. In 1900 liet Zandt zich inschrijven aan de Utrechtse universiteit om theologie te gaan studeren. Hij kon nog niet spreken van bekering of roeping.
Een pijl die raak was
Zandt deed volop mee met het studentenleven en kwam onder invloed van humanistische levensbeschouwingen, zoals Tolstoj. Al het oude werd in deze tijd door hem als ouderwets en bekrompen beschouwd. In deze periode maakte hij zich een grote filosofische en literaire kennis eigen, die in later jaren vaak doorklonk in zijn redevoeringen en preken. De gereformeerde leer zei hem nog niet veel. Het geweten ging wel spreken, familieleden waarschuwden hem. Er kwam verandering. Naar eigen zeggen werd hij onder het lezen van de Duitse filosoof Hegel xe2x80x98door xc3xa9xc3xa9n van Gods pijlen als een vogel uit een boom geschotenxe2x80x99. Maar deze verandering was nog verstandelijk. Hij begon nu wel geschriften van oudvaders te lezen. Het neocalvinisme bekoorde hem niet.
Kamperveen
Zandt trad in het huwelijk met Tine Pruissen, een vrouw uit de deftige burgerij van Kampen. Hun huwelijk bleef kinderloos. In 1906 werd Zandt verbonden aan zijn eerste gemeente: Kamperveen. Hier was hij de eerste gereformeerde predikant. Zijn voorganger, de latere professor H.Th. Obbink, was zeker niet gereformeerd; hij stond bekend als ethisch. Niet weinig Kamperveners bezochten daarom de diensten in Noordeinde. Toen in 1901 bij de tienjaarlijkse stemming de wijze van benoeming van ambtsdragers veranderde, veranderde de kerkenraad van kleur, waardoor Zandt werd beroepen. De predikant die Zandt bevestigde was overigens confessioneel. Ook liet Zandt aanvankelijk nog gezangen zingen.
Gezangen en gezelschappen
In Kamperveen werd in de vacaturetijd voordat Zandt kwam maar xc3xa9xc3xa9n kerkdienst per zondag gehouden; Zandt voerde de vaste middagdienst in. Het zingen van gezangen werd ook steeds minder. xe2x80x98Een kleintje danxe2x80x99, zo zei hij en hij koos dan meestal een lied van Van Lodenstein of dergelijke. De kerkgang nam gestadig toe. Er was in Kamperveen ook een man, Aalt Stuivezand, die oefeningen bij hem thuis hield. Zandt stond positief tegenover xe2x80x98het bevindelijk volkxe2x80x99 en gezelschapen. Deze man zou later ouderling worden. Er kwamen ook veel gezinnen uit de gereformeerde kerk over. In Kamperveen keken de kerkgangers elke zondag uit naar het moment dat mevrouw Zandt de kerk binnenkwam; welke hoed zou ze nu weer ophebben? Ze had kennelijk een grote variatie aan hoofddeksels en hoedversieringen.
IJsselmuiden
Na drie jaar vertrok Zandt naar Loon op Zand. Hier bleef hij maar xc3xa9xc3xa9n jaar. Hij zei daarover: xe2x80x98Een jaar voor xc3xa9xc3xa9n zielxe2x80x99. Zandt zelf leerde hier Christus kennen. In Loon op Zand stond hij bekend als onverschrokken. Hij haalde soms belijdeniscatechisanten uit het cafxc3xa9 vandaan. In 1910 deed hij intrede in IJsselmuiden-Grafhorst. In die tijd werd het kerkgebouw fors uitgebreid; twee dwarsbeuken werden er gebouwd. Een keer was Zandt in gesprek met iemand in zijn studeerkamer, toen Zandt plotseling wegliep en even later terugkwam; aan zijn broek ter hoogte van zijn kniexc3xabn was te zien dat hij had gebeden.
Zwartgallig?
In IJsselmuiden kwamen soms Kamper theologen hem uit nieuwsgierigheid wel eens beluisteren. Ze keerden dan spottend lachend over de Kamper brug terug. Zandt was voor hen een zwartgallig predikant, die er ziekelijk godsdienstige gevoelens op nahield. Dit, terwijl vroeger de afscheiden ds. Van Velzen en andere docenten van de Theologische School geregeld tijdens vacatures in de hervormde kerk van IJsselmuiden optraden. Zandt zou later, toen hij in Delft stond, een pennenstrijd voeren met onder andere Klaas Schilder. xe2x80x98Ik verkeer liever met dezulken in de lage landen, dan met al de denkbeeldige groothedenxe2x80x99. In IJsselmuiden zou Zandt ook nog korte tijd consulent zijn in zijn vroegere gemeente Kamperveen. In 1915 ontving Zandt een beroep uit Ede. Hoewel hij veel brieven kreeg uit deze plaats met het verzoek vooral te bedanken, nam hij het aan. In Ede had Zandt een collega naast zich.
Ede
In Ede kon niet iedereen Zandt waarderen, vooral het waarschuwende en ontdekkende element in zijn prediking niet. In 1919 vertrok Zandt naar Delft, waar hij de rest van zijn leven zou blijven. Hij trof daar een verdeelde gemeente aan. Het had vijf predikantsplaatsen. Toen Zandt in de intrededienst werd toegesproken door een collega, zei die dat hij voor de gehele Delftse gemeente gekomen was, en niet voor een gedeelte. Zandt viel hem hierin niet bij. xe2x80x98Doch waar het Woord recht gepredikt wordt, daar valt scheiding (xe2x80xa6) Als nu deze strijd ontbrandt, waar zult gij dan staan?xe2x80x99 zo wendde hij zich heel persoonlijk tot zijn collega. Het viel niet in goede aarde.
Delft
Meer dan in al zijn voorgaande gemeenten barstte de vijandschap los over zijn prediking. Het is wel gebeurd dat tegenstanders met geheven vuist voor hem stonden nadat hij gepreekt had en xe2x80x98niet xc3xa9xc3xa9n woord goeds van de mens gezegd hadxe2x80x99. Eens onder een preek riepen de woorden van Zandt zoveel weerstand op bij ethischen, dat ze met veel lawaai opstonden, de deurtjes van de kerkbanken openden en weer dichtklapten en de kerk verlieten. Het kwam ook voor dat er xe2x80x99s nachts een spotschrift op de deur van zijn woning werd bevestigd. Nog in het begin van de vijftiger jaren heeft Zandts toenmalige buurman, ds. W.L. Tukker, een dergelijk gedicht xe2x80x99s morgens vroeg uit achting voor Zandt van diens voordeur verwijderd. Kinderen in de stad staken soms de tong uit naar mevrouw Zandt. Niet alleen was er tegenstand; ook zou hij in Delft veel vrienden hebben. Met xc3xa9xc3xa9n vriend wandelde hij een keer naar huis, toen hij voorstelde om hem thuis te brengen; al lopend gebeurde dit een paar keer om en om, waardoor ze vroeg in de morgen pas definitief afscheid van elkaar namen.
Emeritus
Toen Zandt in 1925 Tweede Kamerlid werd en dus emerituspredikant werd, bedankt hij voor benoemingen in evangelisaties zoals van Zwolle. Met name die plaats ging hem aan het hart. In die omgeving verkeerde hij graag. Op geen enkele plaats heeft hij zoveel gepreekt als in Zwolle. Zeker eenmaal per maand een hele zondag, soms wel vaker. Zandt bleef in Delft wonen, tot aan zijn dood. Als gewoon gemeentelid in Delft kwam er een totale verandering in de samenstelling van de kerkenraad; alle gereformeerden werden door de nieuw gevormde meerderheidscoalitie van confessionelen en ethischen uit alle colleges geweerd. De drie hervormd-gereformeerde predikanten die er nog stonden kwamen alleen te staan.
Een fout gezang?
Een confessionele predikant liet eens Gezang 83 (God enkel licht) zingen. Ds. H.A. Leenmans, hervormd-gereformeerd predikant in Delft, en later schoonvader van SGP-er ds. H.G. Abma, miste in dit gezang het xe2x80x98eeuwig welbehagen Gods in Jezus Christus tot de gegevenen des Vadersxe2x80x99 en zag het als een xe2x80x98verloochening van de algehele val des mensenxe2x80x99 en xe2x80x98de weg der zaligheid onschriftuurlijk in remonstrantse zinxe2x80x99. Langzamerhand kwam er een evangelisatie in Delft, waardoor er toch elke zondag twee hervormd-gereformeerde diensten werden belegd. Een probleem was dat de vele gereformeerde gezinnen die er nog waren weigerden hun confessionele of ethische wijkouderling te ontvangen. Een oplossing kwam er: oud-ambtsdragers werden ingeschakeld.
Een remonstrant
Zandt hield zich afzijdig van de Gereformeerde Bond, maar niet van de Gereformeerde Zendingsbond. Hij bezocht de zendingsdagen in Driebergen, al was hij dan wel een kritisch toehoorder. Zo was hij eens samen met ds. P.J. Dorsman op de zendingsdag terwijl hij opeens zei: xe2x80x98Hoor, dat is een remonstrant!xe2x80x99 Zandt kreeg het ook nog een keer aan de stok met de voorzitter van de GB, ds. M. van Grieken. Zandt fulmineerde ook tegen gereformeerde ouderlingen en diakenen die tegen het advies van de Gereformeerde Kiesvereniging deel van de kerkenraad bleven uitmaken. Tijdens een toespraak wees hij ze met zijn vinger aan terwijl hij zei dat xe2x80x98dezulken door ons als verraders zijn uitgeworpenxe2x80x99. Dit kwam hem op een berisping van het classicaal bestuur te staan.
Hoe het verder met Delft ging
De Delftse kerkenraad bleef wel steeds een gereformeerde predikant beroepen als er xc3xa9xc3xa9n van die richting vertrok. Het probleem echter was, dat de kerkenraad niet wilde erkennen dat er binnen de hervormd-gereformeerden verschillen bestonden inzake de prediking. Niet elke predikant was acceptabel. Dat blijkt duidelijk uit de volgende zinnen: ds. G.H. Beekenkamp, een bekend voorman van de GB, zei over Delft: xe2x80x98Daar waait door een bepaald deel van de Delftse gemeente een geest van onbijbelse, ongereformeerde overgeestelijkheid. (xe2x80xa6) Valse onmacht en ziekelijke lijdelijkheidxe2x80x99. Ds. M. van Grieken, voorzitter van de GB, zei: xe2x80x98Voor velen bleek Gereformeerd niet Gereformeerd genoeg te zijn. Het was de tijd, dat men iets extraxe2x80x99s begeerde en dat de geestelijke smaak van een deel van onze mensen bedorven werd. (xe2x80xa6) Doorvloeien in ongereformeerde, ziekelijke richtingxe2x80x99. De evangelisatie in Delft werd na de Tweede Wereldoorlog gesloten. Het hervormd-gereformeerde kerkelijke leven concentreerde zich in de daarop volgende jaren rond de twee wijken Maranathakerk en Matthexc3xbcskerk.
[onverzettelijk maar beminnelijk (1) (2)]