n.a.v. P.H. van Harten, De prediking van Ebenezer en Ralph Erskine. Evangelieverkondiging in het spanningsveld van verkiezing en belofte, xe2x80x99s-Gravenhage 1986
Het algemeen aanbod van genade
De homiletische erfenis van de Erskines wordt gerekend tot xe2x80x98the best theological and devotional literaturexe2x80x99 van Schotland. Hun preken in vertaalde vorm hebben ook in Nederland invloed uitgeoefend. xc3x89xc3xa9n bepaald aspect van hun prediking heeft vooral bekendheid gekregen, namelijk dat van het algemene aanbod van genade. De Erskines hebben ons geen volledig uitwerkte geloofsleer nagelaten.
De Reformatie in Schotland
Ebenezer werd in 1680 geboren, vijf jaar later Ralph. Hun vader Henry was predikant. De Reformatie had krachtig doorgewerkt in Schotland. De eerste martelaar, Patrick Hamilton, was een leerling van Luther geweest, en maakte ook een scherp onderscheid tussen wet en evangelie. Vooral John Knox was de stuwende kracht van de Schotse Reformatie. Hij richtte zich op Genxc3xa8ve. Er is een langdurige confrontatie geweest van de Schotse kerk met de absolutistische aanspraken van de Stuarts. De kerkelijke vergaderingen werden xe2x80x98sessionsxe2x80x99, xe2x80x98presbyteriesxe2x80x99, xe2x80x98synodsxe2x80x99 en de xe2x80x98General Assemblyxe2x80x99 genoemd. In 1638 probeerde Karel I liturgische veranderingen in te voeren; dit leidde tot de massale ondertekening van xe2x80x98the National Covenantxe2x80x99. Eerder verbonden volgelingen van Wyclif zich al tot xe2x80x98bandsxe2x80x99. Knox was er van overtuigd dat God Zich niet enkel op de enkeling richtte, maar volksgewijs werkte.
Einde van de strijd
Het xe2x80x98covenantxe2x80x99 van 1638 werd in 1643 gevolgd door xe2x80x98the Solemn League and Covenantxe2x80x99. In de jaren daarna kwamen tegenstellingen openbaar: de xe2x80x98Resolutionersxe2x80x99 en de xe2x80x98Protestersxe2x80x99. Tussen hen was ook onderscheid wat betreft prediking. Laatstgenoemden waren het meest evangelisch en onder het volk ook het meest geacht. De benaming xe2x80x98Godly partiexe2x80x99 zegt al genoeg. Toen de Stuarts dankzij de xe2x80x98restaurationxe2x80x99 van 1660 weer aan de macht kwam, brak er een moeilijke tijd aan. Veel predikanten (270) werden afgezet, en die gingen xe2x80x98fieldmeetingsxe2x80x99 houden. De xe2x80x98fieldpreachersxe2x80x99 riepen de mensen met ernst op de goede keuze voor Christus en Diens zaak te doen. De overheid deed allerlei xe2x80x98indulgencesxe2x80x99, maar de meest vasthoudende presyberianen hielden voet bij stuk. Er zouden veel executies, verbanningen en gevangenschappen volgen. Toen zich in 1688 de xe2x80x98glorious revolutionxe2x80x99 voltrok was de 130 jaar durende strijd definitief beslist in het voordeel van het presbyterianisme. Hoewel de Erskines vooral opgegroeid zijn in de xe2x80x98Post-Revolution-Churchxe2x80x99, hebben de strijd en het geloofsleven van de xe2x80x98covenantersxe2x80x99 uit het midden van de 17e eeuw en later een diepe en blijvende indruk op hen gemaakt.
Soteriologische concentratie
Bij John Knox was de prediking het belangrijkste. Wezenlijk is dat het soteriologische element voor de inhoud van de prediking bepalend is. Niet alleen Calvijn, ook Luther bexc3xafnvloedde Schotland. Dat zien we in de bevindelijke instelling en evangelische warmte die het Schotse calvinisme kenmerkte. De persoonlijke geloofsband met Christus was belangrijk. In de xe2x80x98covenanted periodxe2x80x99 beleefden de Schotse theologie en prediking hun hoogtepunt. Het scholastieke predestinatianisme werd kenmerkend in Schotland. Hier zien we bexc3xafnvloeding van Petrus Martyr en Martin Bucer. Vanuit Engeland was er een wijze van theologiseren ontstaan waarbij men de xe2x80x98ordo salutisxe2x80x99 centraal ging stellen. Terwijl men in het lutheranisme de uitverkiezing steeds meer uit het oog verloor, kwam men in het gereformeerd protestantisme ertoe deze steeds meer te beklemtonen. Zo werd het goddelijk initiatief benadrukt, en tegelijk alle verdienstelijkheid van de mens uitgesloten. De aandacht voor de uitverkiezing was dus vooral ten behoeve van de soteriologie, en niet door een gerichtheid op de soevereiniteit van God.
Ondanks het scholastiek getinte denken vanuit de predestinatie kreeg dit geen uitgewerkte plaats in catechese en prediking. Het evangelicale element bleef een sterke plaats innemen. Rutherford, bij wie mystiek en scholastiek samengingen, hing het supralapsarisme aan. Voor hem was de zonde een middel dat God aanwendde om een doel te bereiken dat anders onhaalbaar geweest zou zijn.
Aristoteles
Door de uitverkiezing naar voren te halen wilde men de gelovigen troost bieden. Het ging steeds meer gepaard met het handhaven van de xe2x80x98limited atonementxe2x80x99. Scholastieke begrippen werden in de theologie ingevoerd. Men had wapens nodig in het conflict met de rooms-katholieken, maar ook in onderlinge meningsverschillen. Daarom ging men het begrippenmateriaal van Aristoteles gebruiken. Het causale denken, dat kenmerkend is voor de Griekse wijsgeer, waarbij men God als de eerste Oorzaak zag, tot Wie men alles herleidde, heeft in de Westminster Confessie mede geleid tot een beklemtoning van de predestinatie en de soevereiniteit van God. Het veelvuldig verwijzen naar het welbehagen van God valt op.
De zekerheid van het geloof kon door middel van zelfonderzoek verkregen worden. De gelovige moest soms lang wachten en met veel moeilijkheden te kampen hebben, voor hij de onbedrieglijke zekerheid heeft. Zo zegt de Westminster Confessie. De Schotse kerk stelde zich onvoorwaardelijk achter de besluiten van de Dordtse Synode dat het arminianisme afwees. het arminianisme was des te meer verdacht omdat men het verbond met het Engelse episcopalisme (William Laud).
Schotland 1700
De situatie in Schotland omstreeks 1700 was niet best; het was een achtergebleven gebied. De verbindingen in het land waren slecht. De samenvoeging met Engeland ging niet van harte. Na de xe2x80x98unionxe2x80x99 zouden de beslissingen voortaan alleen in Londen worden genomen. Voor het kerkelijk leven had dit verstrekkende gevolgen, in negatieve zin. Voor de economie betekende het echter een vooruitgang van de handel en de industrie. Het Schotland van de Erskines was van vxc3xb3xc3xb3r de industrixc3xable revolutie. De samenleving droeg een agrarisch-ambachtelijk karakter. Doordat de urbanisatie nog niet haar intrede had gedaan, was ze overzichtelijk. De nationale kerk van Schotland omvatte bijna de gehele bevolking. In onderscheid van Engeland, waar het morele verval zich al vroeg in de 18e eeuw inzette, bleef in Schotland het puritanisme de levensstijl sterk bexc3xafnvloeden. Zo was er in de huizen vaak een binnenkamer, een xe2x80x98closetxe2x80x99, waar men zich kon terugtrekken voor persoonlijk gebed en meditatie. Het nodeloze verzuim van kerkdiensten kon op tuchtmaatregelen komen te staan. De kerkdienst was zo sober mogelijk; zelfs tegen het bidden van het xe2x80x98Onze Vaderxe2x80x99 tijdens de diensten leefden bezwaren.
Avondmaalsdagen
Er waren kernen van geestelijk leven, xe2x80x98societiesxe2x80x99, vergelijkbaar met de Nederlandse gezelschappen. In de tijd van de vervolging speelden deze societies een grote rol als haarden van verzet tegen de politiek van de Stuarts. De afscheidingsbeweging waaraan de Erskines leiding zouden gaan geven, zou juist in tal van deze societies met hun opgewekt geestelijk leven en met het misnoegen dat er meer dan eens was over de plaatselijke prediking, ingang vinden. Hoogtepunten in het kerkelijke leven waren de avondmaalsdagen, massale avondmaalsvieringen meestal in de zomermaanden, xc3xa9xc3xa9n keer per jaar. De avondmaalsdienst zelf was omgeven door een groot aantal andere kerkdiensten. Deze periode werd betiteld als xe2x80x98the Preachingsxe2x80x99. Soms waren er enkele duizenden deelnemers. Er is ook kritiek op deze gewoonte gekomen. Zo vond Thomas Boston het jammer dat hij, om elders te assisteren, zijn eigen kerk moest sluiten. Whitefield zag het nadeel van de weinig frequente avondmaalsvieringen hierdoor. Deze dagen waren hoe dan ook uitzonderlijk in de kerkgeschiedenis.
Antropocentrische tendens
Een vrije nodiging tot het heil was lang niet algemeen in het 18e-eeuwse Schotland. Sommigen vonden bepaalde hoedanigheden nodig om tot Hem te gaan en door Hem te worden aanvaard. Gesproken wordt over de xe2x80x98necessary Gospel-Terms and Prerequisitesxe2x80x99. Ondanks dat de prediking bedoelde te leiden tot Christus was er ook wel weer heel veel aandacht voor de mens: een antropocentrische tendens. Serieuze gemeenteleden waren voortdurend bezig op hun geestelijke bevindingen te letten. Men deelde de gemeente in verschillende categoriexc3xabn in: beginnelingen, xe2x80x98rokende vlaswiekenxe2x80x99, mensen met xe2x80x98an interest in Himxe2x80x99, bevestigde christenen, zij die hun eerste liefde verlaten hebben, zij die aan beproevingen onderhevig zijn. Veel serieuze gemeenteleden kwamen zo niet tot de zekerheid van het geloof. De wijze waarop over de heiligmaking werd gesproken is in dit verband ook belangrijk. De verbinding tussen Christus en de heiligmaking kwam niet altijd zo sterk naar voren.
Als oorzaak voor deze ontwikkeling is wel gedacht aan de Nederlandse theologie, xe2x80x98hyper-Calvinism, drawn largerly form the writings of Dutch theologiansxe2x80x99. In Nederland bestond bij iemand als Witsius de neiging in de prediking de beloften op de achtergrond te dringen en die van de kenmerken op de voorgrond te stellen. We hebben hier te doen met een verdere uitwerking en doorwerking van gedachten en voorstellingen die in de periode daarvxc3xb3xc3xb3r al lange tijd aanwezig waren. Dat soortgelijke gedachten ook elders voorkwamen, laat zien dat het hier ging om een wijdverbreide ontwikkeling in het gereformeerd protestantisme.
De gematigden
Vanaf 1700 begon xe2x80x98the Moderatismxe2x80x99 in Schotland veld te winnen, gematigdheid. Ze zouden omstreeks 1750 een overheersende rol gaan spelen in het kerkelijk leven. Uit vrees voor kerkelijke maatregelen hielden sommige xe2x80x98Moderatesxe2x80x99 hun nieuwe inzichten verborgen. Ze weigerden dan ook niet de Westminster Confessie te ondertekenen. In hun prediking was echter de tendens aanwezig om de inhoud ervan weinig of niet te laten doorklinken. Wel hadden ze een zekere ernst en vroomheid. Deze stroming moeten we plaatsen tegen de achtergrond van de Verlichting. De vermoeidheid over de kerkelijke twisten droegen er ook toe bij. De belangrijkste vertegenwoordiger van de Verlichting in Schotland was David Hume, wel genoemd xe2x80x98de grootste scepticus van Europaxe2x80x99. Thomas Halyburton, hoogleraar te St. Andrews was een bekend bestrijder van het dexc3xafsme. Hij ervoer de twijfel aan het bestaan van God als de ergste verzoeking.
James Fraser
James Fraser constateerde in zijn tijd (17e eeuw) dat weinig predikanten een xe2x80x98gospel-spiritxe2x80x99 hadden. De belangrijkste oorzaak daarvan was dat de twee verbonden, het werk- en genadeverbond, niet goed werden onderscheiden. Weinig werd de heerlijkheid van Christus gepredikt. Om een grondslag te kunnen vinden voor de aanbieding der genade ontwikkelde hij hierin de gedachte dat Christus voor iedereen gestorven was. Het is aannemelijk dat er een, zij het indirecte, lijn loopt van Fraser naar de Erskines.
Ook iemand als Alexander Hamilton achtte het spreken over voorwaarden gevaarlijk. Veler prediking ervoer men als wettisch, xe2x80x98legalxe2x80x99, de poging om het heil geheel of ten dele door de werken der wet te verwerven.
De xe2x80x98Marrow-controversyxe2x80x99
In 1717 sprak de xe2x80x98General Assemblyxe2x80x99 uit: xe2x80x98Het is niet gezond en orthodox te leren, dat wij de zonde moeten verlaten, om tot Christus te komen en ons in het verbond met God te begevenxe2x80x99. De bedoeling was elke vorm van wetticisme tegen te gaan. Thomas Boston stond achter deze stelling, maar vond de formulering minder geslaagd. In een pauze praatte Boston erover met een collega, en maakte hem tevens opmerkzaam op een boekje, geheten The Marrow of Modern Divinity. Dit Engelse geschrift uit 1645 was geschreven door Edward Fisher, lekentheoloog te Londen. Dit geschrift had 70 jaar lang geen kritiek ondervonden in Schotland, maar werd nu inzet van een lang en emotioneel leerproces.
Het was in de context van die tijd geschreven, een context die leek op het Schotland van een eeuw later. Het was een hartstochtelijk pleidooi voor de genade, tegen het afhankelijk stellen van de vergeving der zonden van berouw en het vooraf laten gaan van het begin van de heiligmaking aan de rechtvaardiging. Fisher leerde, om elke gedachte van verdienste te ontnemen, de rechtvaardiging van eeuwigheid en achtte de wet als norm voor het christenleven van weinig gewicht. Een christen bewees zijn dankbaarheid wel hartelijk en spontaan. Citaten van Luther nemen een grote plaats in.
Fishers theologie veroordeeld
In 1722 werd met grote meerderheid deze theologie van Fisher door de xe2x80x98Assemblyxe2x80x99 veroordeeld. Een bezwaar was dat men de algemene verzoening leerde, in de zin dat Christus voor alle mensen voldaan had. Ook werd het verwijt gemaakt dat xe2x80x98The Marrowxe2x80x99 leerde dat de heiligmaking niet nodig was tot zaligheid. Nog een bezwaar was dat xe2x80x98The Marrowxe2x80x99 de vrees voor de hel en de hoop op de hemel als stimulansen voor de gelovigen uitsloot om te gehoorzamen. Datgene wat in het geding was, raakte het geestelijk leven van de gemeente en de praktijk van het pastorale werk, zeker ook dat van de prediking.
Het is waar dat sommige uitspraken van xe2x80x98The Marrowxe2x80x99 aanleiding tot misverstand konden geven. Dit alles neemt niet weg dat de veroordeling lichtvaardig is geschied. De xe2x80x98Marrow-controversyxe2x80x99 kan geplaatst worden binnen het kader van een bepaalde reeks van conflicten die het Engelse gereformeerde protestantisme gekend heeft. Het geschrift van Fisher was voor de Schotten een schok van herkenning.
De Secession
Directe aanleiding voor de xe2x80x98Secessionxe2x80x99 was de xe2x80x98patronagexe2x80x99, waardoor de vrijheid van de gemeente werd aangetast; verlichte xe2x80x98patronsxe2x80x99 weerden namelijk de predikanten die bij het volk geliefd waren. In 1732 kwam het tot een uitbarsting. Vier predikanten besloten tot afscheiding. Het was de eerste afscheiding van de nationale kerk. In 1751 zou de Relief Church volgen en in 1843 de Free Church onder leiding van Thomas Chalmers. Ook bij deze afscheidingen speelde de kwestie van de patronage een beslissende rol. De afscheiding van 1733 is niet los te denken van de waarheidsopvatting van de Erskines en hun medestanders. Consequentie was dat ze de oude historische kerk moesten verlaten. Van de beide broers is Ebenezer degene geweest die het meest op de voorgrond is getreden in het kerkelijk leven. De afscheiding vond weerklank onder het volk. Vooral jonge predikanten behoorden tot de groepering. Hxc3xa9t kenmerk van de xe2x80x98Secession Churchesxe2x80x99 was hun krachtige evangelieverkondiging. In 1760 telden ze al bijna 100 gemeenten. Het absoluteren van opvattingen leidde al spoedig tot een breuk met Whitefield.
Overige
- xe2x80x98Today it is easier to criticize the failures of the Puritans than it is to duplicate their vision or to rival their measure of actual achievementxe2x80x99.
- Ebenezer Erskine schreef, naar de gewoonte van zijn tijd, zijn preken helemaal uit. Wel was het de gewoonte dat de preken uit het hoofd werden gehouden.
- De xe2x80x98Marrow-menxe2x80x99 werden ervan verdacht van de Westminster Confessie af te wijken. De xe2x80x98Marrow-menxe2x80x99 wezen alleen de toen geldende interpretatie daarvan af, de Confessie zelf niet.
- Ralph Erskine had een zekere mildheid in zijn optreden. Toch nam hij in de kerkelijke conflicten dezelfde houding in als zijn broer. Inzake de afscheidingsbeweging had Ralph, in onderscheid van zijn broer, grote aarzelingen, die zelfs in zijn prediking tot uitdrukking kwamen. Hij had wel sympathie voor de afscheiding. Na veel gebed en strijd sloot hij zich in 1737 formeel bij de xe2x80x98Secession Churchxe2x80x99 aan.
- Toen Whitefield in 1741 naar Schotland kwam en niet bereid was de xe2x80x98covenantsxe2x80x99 te ondertekenen en het presbyterianisme als de enige juiste vorm van kerkregering te erkennen en zijn preken niet wilde beperken tot de kerkgebouwen van de Seceders, ook al zei Ralph Erskine dat xe2x80x98they were the Lordxe2x80x99s peoplexe2x80x99, kwam er afstand. De opwekkingen in Cambuslang werden zelfs scherp veroordeeld.
- In 1747 scheurde de Secession Church in tweexc3xabn. Ralphxe2x80x99s zoon John schaarde zich bij de xe2x80x98Anti-Burghersxe2x80x99, die de Erskines excommuniceerden. Twee jaar later, bij de opening an een xe2x80x98Synodxe2x80x99 van de xe2x80x98Burghersxe2x80x99, wees Ralph in zijn preek erop dat de eigen onverdraagzaamheid bij de afscheiding van 1733 xc3xa9xc3xa9n van de oorzaken van de verdeeldheid was.
- In 1748 verzocht de xe2x80x98Associate Synodxe2x80x99 Ralph de bestaande psalmbundel uit te breiden met schriftgezangen. Hij ging positief op dit verzoek in, maar zijn pogingen liepen op niets uit.
- Ralph overleed in 1752. Ebenezer zei toen: xe2x80x98Hij is mij tweemaal voor geweest. Hij was het eerst in Christus en nu is hij het eerst in de heerlijkheidxe2x80x99. Whitefield sprak van xe2x80x98Godxe2x80x99s triumhant Saintxe2x80x99. Ebenezer stierf in 1754.
- Ebenezer was een krachtiger persoonlijkheid dan zijn broer. De gevoelige Ralph met zijn levendige fantasie was de meest begaafde.
(achtergrond en leven) (homilese en hermeneutiek) (werkverbond en genadeverbond) (prediking van de beloften) (het geloof en de zekerheid ervan) (de heiligmaking) (invloed) (samenvatting)