n.a.v. Henri Troyat, Dostojewski. De mens en zijn werk, Amsterdam z.j.
In Moskou
De grootvader van Dostojevski was priester, uit een adellijk geslacht. Diens zoon wilde medicijnen gaan studeren, en dit was een schandaal, want hij moest eigenlijk in de voetsporen van zijn vader gaan. Hij verliet het ouderlijke huis en vestigde zich in Moskou. Het moeizaam begin en zijn middelmatig succes als arts hadden zijn karakter verzuurd. Hij werd hard tegen zichzelf en tegen anderen. Hij werd een huistiran, xe2x80x98meester naast Godxe2x80x99. Hij kende een overmaat van sentimentaliteit en kon soms plotselinge aanvallen van droefheid krijgen. Als zoxe2x80x99n aanval voorbij was klom hij weer op zijn bespottelijke voetstuk. Eigenlijk was hij niet door en door slecht. Hij hield van zijn vrouw, paste geen lijfstraffen toe op zijn kinderen, maar kon dus wel erg boos zijn. In Moskou woonden ze bij een hospitaal, een liefdadigheidsinstelling, waar hij werkte. Hier werd op 30 oktober 1821 zoon Fjodor Michajlovitsj geboren.
Vliegen vangen
Hij was ook een man van een goedgeregelde dagindeling. xe2x80x99s Morgens om zes uur stond iedereen op. xe2x80x99s Middags sliep hij anderhalf uur en op zomerdagen moest xc3xa9xc3xa9n van zijn kinderen naast hem zitten om de vliegen van zijn gezicht te jagen. xe2x80x98Ongelukkig degene die een vlieg doorlietxe2x80x99, zo schreef zoon Andrxc3xa9 ooit. Het xe2x80x98heimelijk fluisterenxe2x80x99 in de middagen tijdens vaders slapen heeft de jeugd van Dostojevski verzoet. Het avondeten begon om precies negen uur. Na het eten gingen de kinderen meteen naar bed. Maar de voedsters van de kinderen slopen nog wel eens stiekem naar de kamers van de kinderen om ze spannende verhalen te vertellen.
Afgezonderd leven
De ouders van Dostojevski ontvingen weinig gasten. Vader hield er bovendien niet van laat naar bed te gaan. xe2x80x99s Zondags en op feestdagen gingen ze naar de kerk. Te midden van deze kleine kring groeide Dostojevski op, verschrikkelijk afgezonderd van de buitenwereld, zonder vrienden, ervaring en vrijheid. Deze afgesloten jeugd en deze kunstmatige ontwikkeling van zijn gevoeligheid lieten hun sporen achter op zijn hele verdere leven. Dostojevski hield ervan zo nu en dan de patixc3xabnten van zijn vader te bezoeken en met ze te praten. De lijdende mens stootte hem niet af maar trok hem juist aan. Er bestaat geen twijfel dat vader Dostojevski de angst voor de gemeenschap, de buitengewone gevoeligheid en de plotseling optredende twijfel bij zijn zoon heeft ontwikkeld, waaraan deze tot aan zijn dood heeft geleden.
Liefde voor de nederige boeren
Dostojevski heeft tegenover zijn vader onduidelijke en tegenstrijdige gevoelens gekoesterd. Hij vreesde hem, verafschuwde hem soms, had zelfs soms een afkeer van hem. Maar soms kreeg hij plotseling medelijden met zijn vader. In 1831 kocht hij een bezitting bij Moskou wat bestond uit 750 hectare grond met twee dorpen met in totaal honderd inwoners. Hij werd hier landedelman, niet alleen om over zijn lijfeigenen te heersen, maar om hier de zomers door te brengen in de frisse lucht. Dit bracht een beetje verandering in het kleurloze bestaan van de familie. De kinderen genoten van de vrijheid, die ze zo lang hadden moeten ontberen. Ze verzonnen allerlei spelen. De nederige boeren, die botte werkers, boeiden Dostojevski op dezelfde manier als de zieken uit het hospitaal. Hij voelde zich op zijn gemak bij hen. Alle schaamte en eigendunk verdween in de omgang met hen. Hij ontdekte met verrukking dit Russische volk, eenvoudig, verweerd en ontelbaar, waarvoor hij zijn hele leven een hartstochtelijke liefde bleef koesteren.
Goed onderwijs
Het onderwijs begon voor de kinderen al vroeg. Ze moesten Latijn gaan leren. Iedere avond verzamelde vader zijn kroost om zich heen en dan begon een afschuwelijke kwelling. Vader was een vervaarlijk leraar. Hij leefde zijn machtswellust uit op zijn leerlingen. Hij verbood hen te gaan zitten tijdens de les, die meer dan een uur duurde. Bij de kleinste fout volgde geschreeuw en vuistslagen op tafel. De ouders van Dostojevski wilden hun zonen nooit naar het gymnasium sturen, waar lijfstraffen werden toegepast. Daarom gingen Michel en Fjodor naar een dure particuliere school. Elke zaterdag kwamen ze dan weer thuis. Ze lazen hartstochtelijk alles wat hun in handen kwam.
Bang voor de buitenwereld
Dostojevskixe2x80x99s zeer grote eigendunk, scherpe wantrouwen en ziekelijke verlegenheid hielden zijn medeleerlingen op een afstand. Hij wilde zich graag aan iets of iemand wijden, zich toevertrouwen, maar van het begin af aan sloot hij zich als een slak in zijn huisje. Hij was bang voor de buitenwereld. Weemoed heeft hij, en hij droomt veel. Moeder Dostojevski stierf in 1837, na een ziekbed, op 37-jarige leeftijd. Dit was een grote schok voor het gezin. Het leven thuis werd onhoudbaar. Vader besloot zijn oudste zonen naar een militaire school in Sint Petersburg te doen, waar ze officier konden worden. Dostojevski werd vlak voor vertrek ziek en leed aan verlies van zijn stem. Hij hield zijn hele leven een merkwaardige, lage, xe2x80x98kunstmatigexe2x80x99 stem, die hinderlijk was voor degenen die met hem spraken.
Einde veilig familieleven
Fjodor en Michel Dostojevski gingen een eenzaam leven tegemoet en begonnen vol ijver aan al het werk dat van hen werd gexc3xabist. Fjodor werd toegelaten, maar Michel om gezondheidsredenen niet, hij moest naar een onderafdeling van de school. Fjodor vond het jammer dat er een scheiding kwam tussen hem en zijn broer. Ze hadden een warme vriendschap. Een zwaar studieprogramma volgde, in alle denkbare vakken. De discipline was streng. De jongens moesten gehard en aan de oorlog gewend worden. Dostojevski werd dus na een veilig behoed familieleven plotseling in dit ruwe en gisterende wereldje gezet. De uitdrukking van zijn gezicht werd somber, verzonken en onrustig. De eerste aanraking van Dostojevski met zijn kameraden was pijnlijk. xe2x80x98Wat zagen ze er dom uit!xe2x80x99 zo schreef hij in zijn herinneringen. Kinderen, die mooi en gezond op school waren gekomen, werden na enkele jaren monsters. Er was sprake van kleingeestigheid, alleen maar eerbied voor succes en ze spraken alleen over winstgevende baantjes. xe2x80x98Ze waren slecht tot het afstotelijke toexe2x80x99.
Dwalen met een boek in de hand
Dostojevski dwaalde vaak met een boek in zijn hand door de gangen, somber, wanhopig en eenzaam. Hij vermeed toenadering tot zijn leraren en ontliep gesprekken met zijn kameraden of ging er niet op in. Maar hij wende aan de nieuwe situatie. Later zou hij schrijven: xe2x80x98Ik denk dat de beste definitie van de mens is: een wezen, dat aan alles wentxe2x80x99. Dostojevski regelde zijn eenzaamheid. Hij hield zich graag afzijdig. De wapenoefeningen bevielen hem niet. Het militaire stond hem niet aan. Tijdens de weinige vrije minuten trok hij zich terug in een vensterbank waar hij een boek las. Hij maakte zich zo los van deze wereld met zijn kleine beslommeringen. Men kon Dostojevski ook vaak midden in de nacht zien zitten aan zijn werktafeltje. Hij zat dan met blote voeten en een deken over zijn schouders. Als leerling was hij zeer vlijtig.
Gezakt voor examen
Enkele leerlingen werden op den duur meegesleept door zijn geestdrift. Er vormde zich een kring van vier of vijf jonge mensen, die over dichtkunst spraken en zelfs over idealen. Dostojevski boeide hen met zijn bezielde woorden. xe2x80x98Zijn verstikte, als uit zijn binnenste komende stem drong tot in ons diepste wezen en bond ons aan hemxe2x80x99. Hij schreef aan Michel: xe2x80x98Ik weet niet of mijn droefgeestige gedachten mij ooit zullen verlatenxe2x80x99, en later: xe2x80x98Ik weet wat: ik word gekxe2x80x99. Dostojevski voelt zich alleen staan xe2x80x98en zij zijn met velen!xe2x80x99 Dostojevski zakte ondanks zijn ijver voor een examen en liep daardoor vertraging op in zijn studie. Hij schreef: xe2x80x98O God! Waarmee heb ik Uw toorn opgewekt? Waarom schenkt Gij mij niet Uw weldaden, als een liefhebbend Vader? O, hoeveel tranen heb ik vergoten!xe2x80x99 Ondertussen had zijn vader zich teruggetrokken op zijn landgoed en gaf zich over aan drank en wanhoop. Hij wilde niemand zien en niets horen.
Dood van zijn vader
De eenzaamheid van Darowojxc3xa9, waar vader Dostojevski verbleef, was angstaanjagend. Hij begon te drinken en kreeg er duizelingen en hallucinaties van. Om aan zijn terneergeslagenheid te ontkomen, nam hij een dienstmeisje tot maxc3xaetresse. Hij was ontzettend gierig geworden. Hij was altijd betweterig en wreed geweest, maar in Darowojxc3xa9 ontwikkelden zijn ondeugden zijn vrijelijk. Hij wreekte zijn slechte humeur op zijn boeren. In 1839 smeedden de boeren een complot om hun slechte heer te doden. Ze deden het. Maar de moordenaars werden door een godsdienstige vraag gekweld. Mag je een christen, hoe zondig hij ook is, laten sterven zonder dat hij eerst heeft gebiecht? Daarom haalden ze voor zijn definitieve dood een priester erbij. Een beroerte, zo was de doodsoorzaak uiteindelijk. De familie wist wel beter, maar bracht het niet in het openbaar.
Schuldig?
Een maand tevoren had Dostojevski nog een geprikkelde brief aan zijn vader gestuurd, waarin hij hem om geld vroeg. Had hij de gierigheid van zijn vader vervloekt? Had hij zijn vader al niet eens doodgewenst? De misdaad van de boeren sprong terug of Dostojevski. Hij was schuldig, hoewel niet volgens menselijke wetten. De verschrikkelijke schok deed hem wankelen, hij kromp ineen en viel brullend en met schuim op de mond op de grond. Een eerste aanval van de vallende ziekte. Hij zou eroverheen proberen te komen. En als hij eenmaal voorbij de muur (de natuurwetten) was, zou hij een land van het irrationele betreden, dat het ware vaderland is van zijn helden.
(jeugd en opleiding) (arme mensen en de dubbelganger) (het dodenhuis van Siberixc3xab) (vrijheid en de man onder de grond) (schuld en boete) (de speler en de idioot) (demonen) (broers Karamazov en de grootinquisiteur)