n.a.v. Doris L. Bergen, Kruis met haken. Duitse Christenen in het Derde Rijk, Baarn 1997
1. xc3x89xc3xa9n rijk, xc3xa9xc3xa9n volk, xc3xa9xc3xa9n kerk! De Duitse Christenen
Bonhoeffer tegen de rest
xe2x80x98Zij die beweren dat ze de kerk opbouwen, zijn zonder twijfel reeds bezig met haar vernietiging. Onbedoeld en zonder het te weten zullen ze een tempel voor afgoden makenxe2x80x99 (Dietrich Bonhoeffer). Weinig christenen in Duitsland stemden in met Bonhoeffers overtuiging over de fundamentele tegenstelling tussen de twee levensbeschouwingen christendom en nationaal-socialisme. Maar nazi-kopstukken deelden zijn mening. In deze artikelen gaat het over een groep mensen die het oneens waren met zowel Bonhoeffer als Hitler: de aanhangers van de Glaubensbewegung xe2x80x98Deutche Christenxe2x80x99, van wie de meeste protestanten lid waren.
Elkaar aanvullen
Nationaal-socialisme en christendom, betoogden ze, waren niet alleen verenigbaar, maar vulden elkaar aan. Ze waren een factor van betekenis tussen 1933 en 1945. Aanhangers bekleedden belangrijke functies op alle niveaus van protestantse kerkelijke overheden, en bezetten invloedrijke posten in theologische faculteiten en godsdienstige opleidingsinstituten. Ze zongen hymnen voor Jezus, maar ook voor Hitler. Ze propageerden een anti-joods christendom. Na de ineenstorting van het Derde Rijk werden ze niet uit hun gemeenten gestoten of geweerd uit kerkelijke functies, maar vonden ze makkelijk een plaats in het kerkelijke leven terug.
Anti-joods, anti-doctrinair en anti-vrouwelijk
Nazi-leiders hekelden de beweging veelvuldig. Men zou de beweging kunnen interpreteren als een oprechte maar op een dwaalspoor geraakte missie om het christendom te redden van de nazi-dreiging. Nazixe2x80x99s fulmineerden tegen het christendom vanwege zijn joodse wortels, zijn leerstellige starheid en zwakke, vrouwelijke karakter. De Duitse Christenen concentreerden zich op hun beurt op het verkondigen van een anti-joods, anti-doctrinair en mannelijk christendom. Ze beoogden een kerk op te bouwen die iedereen die als onzuiver werd gezien, zou uitsluiten, en alle xe2x80x98ware Duitsersxe2x80x99 zou opnemen in een spiritueel thuisland voor het Derde Rijk. Ze noemden zich xe2x80x98Volkskirchexe2x80x99, geen samenkomst van gedoopten maar een genootschap van xe2x80x98bloedxe2x80x99 en xe2x80x98rasxe2x80x99.
Naam om verwarring te stichten
Met xe2x80x98Duitse Christenenxe2x80x99 wordt in deze artikelen dus niet bedoeld de algemene uitdrukking van een christen, maar van de beweging in de jaren dertig en veertig. De organisatoren van de groep kozen die naam opzettelijk om verwarring te stichten, om ieder ander die zich zowel Duits als christelijk noemde, te dwingen die identiteit nader te omschrijven of het risico te lopen met hun doelstellingen vereenzelvigd te worden. Volgens sommigen wilde men zich eerst xe2x80x98protestantse nationaal-socialistenxe2x80x99 noemen, maar Hitler sprak hier een veto over uit en stelde de benaming xe2x80x98Duitse Christenenxe2x80x99 voor.
Overwinning in kerkelijke verkiezingen
In juli 1933 werden kerkelijke verkiezingen gehouden voor een scale aan functies van gemeente-afgevaardigden tot leiders van kerkenraad. Vertegenwoordigers van de beweging van Duitse Christenen verkregen tweederde van de uitgebrachte stemmen. De beweging leek niet meer te stuiten. In de komende twaalf jaar noemden ze zich ook wel de xe2x80x98stormtroepen van Christusxe2x80x99. Er bestond weinige organisatorische eenheid onder de Duitse Christenen in het Derde Rijk. Interne conflicten zorgden voor een duizelingwekkende reeks splintergroepen. Ze drukten de reorganisatie door waarbij het Duitse protestantisme onder bewind van een rijksbisschop kwam: het kerkelijk Fxc3xbchrerprinzip.
Velen niet praktiserend
Het christendom doortrok heel de nazi-samenleving. Voor veel Duitsers versterkten godsdienstige, nationale en persoonlijke identiteit elkaar op een dodelijke manier. Slechts weinigen waren echt vroom, velen waren niet praktiserend, en sommigen werden neo-heiden. Duitse Christenen zagen het ideaal van de volkskerk als het grootste geschenk dat ze het Derde Rijk konden geven. Dit idee was niet nieuw. Sinds de Reformatie waren regionale protestantse kerken (Landeskirchen) in de Duitse gebieden opgezet als organisaties gebonden aan een geografische regio, de wereldlijke machthebber en de plaatselijke bevolking. Nederlaag en revolutie in 1918 stelden de Volkskirche op de proef.
Niet-universele kerk
Voor Duitse Christenen was ras het fundamentele principe van het menselijk leven, en men interpreteerde en uitte dat idee in religieuze termen. Voor de Duitse Christenen was de kerk op aarde een middel om uitdrukking te geven aan ras en het behoren tot een volk. Door de kerk op aarde te scheidden van de universele gemeenschap van gelovigen ontsloegen Duitse Christenen die kerk van iedere plicht om universeel te zijn. De afwijzing van het niet-Arische christendom was niet zomaar een onbeholpen compromis om het christendom verteerbaar te maken voor de nazi-machthebbers, maar was een fundamenteel onderdeel van hun visie op de kerk als de geestelijke uitdrukking van het raszuivere Volk. Volgens de Duitse Christenen moest de volkskerk gebonden zijn aan de staat. Ook moest de kerk anti-doctrinair zijn. Overwegingen van orthodoxie, dogma of confessie moesten in hun opvatting de spirituele gemeenschap van alle Duitsers niet in de weg staan. De ware volkskerk zou een xe2x80x98mannelijke kerkxe2x80x99 zijn waarin de SA-man en de soldaat zich thuis zouden voelen.
Kerkstrijd
De periode die nu zou volgen heet de xe2x80x98kerkstrijdxe2x80x99 (Kirchenkampf). De voornaamste rivaal van de Duitse Christenen in de kerkstrijd was de Belijdende Kerk (Bekennende Kirche), een netwerk van protestanten die losjes georganiseerd waren rondom de leuze xe2x80x98kerk moet kerk blijvenxe2x80x99. Ze ageerde meer tegen de overheersing van Duitse Christenen in het gexc3xafnstitutionaliseerde protestantisme, dan tegen het nationaal-socialisme. Net als de beweging van Duitse Christenen heeft de Belijdende Kerk nooit helemaal gebroken met de officixc3xable protestantse kerk. Toch had de Belijdende Kerk op een paar belangrijke punten onafhankelijkheid verworven ten opzichte van de officixc3xable protestantse kerk. Zij hield haar eigen landelijke synodes in 1934, 1935 en 1936. Karl Barth en Martin Niemxc3xb6ller waren hun voormannen. De Duitse Christenen hadden ook te maken met oppositie van neo-heidense groepen.
Vijf fasen: opkomst en versnippering
We kunnen de periode 1933-1945 onderverdelen in vijf fases: opkomst, versnippering, hergroepering, ambivalent succes en naoorlogse herintegratie. (1) Opkomst (1932-1933): Duitse Christenen genoten openlijke steun van de NSDAP en staatsorganen. De 29 regionale protestantse kerken werden xc3xa9xc3xa9n in de protestantse Rijkskerk onder leiding van Rijksbisschop Ludwig Mxc3xbcller. (2) Versnippering (1933-1935): de euforie was van korte duur, de partijsteun werd teruggetrokken. Een gebeurtenis die deze fase inluidde was de bijeenkomst in het sportpaleis op 13 november 1933. Reinhold Krause hield een toespraak waarin hij schold op het Oude Testament, de apostel Paulus en het symbool van het kruis als zijnde bespottelijke, ondermijnende restanten van judaxc3xafsme die voor nationaal-socialisten onacceptabel waren. Later zouden de ideexc3xabn van Krause gemeengoed worden.
Hergroepering, ambivalent succes en naoorlogse herintegratie
(3) Hergroepering (1935-1939): toen Duitsland in september 1939 Polen binnenviel had bijna het hele spectrum van Duits-Christelijke splintergroeperingen de onderlinge banden hersteld. (4) Ambivalent succes (1939-1945): de literatuur was wel schaars, want het ministerie van Propaganda had godsdienstige publicaties bijna volledig stopgezet. De nationaal-socialistische autoriteiten stonden steeds openlijker vijandig tegenover het christendom. Terwijl Duitse Christenen toewijding aan het nazisme verkondigden, werden hun woordvoerders gemuilkorfd. (5) Naoorlogse herintegratie (na 1945): ze gebruikten verschillende strategiexc3xabn om zich te rechtvaaardigen.
2. De anti-joodse kerk
Karl Barth
xe2x80x98We moeten met alle stelligheid benadrukken, dat het christendom niet is voortgekomen uit het judaxc3xafsme, maar zich heeft ontwikkeld tot het judaxc3xafsme. Wanneer wij het hebben over het hedendaagse christendom en judaxc3xafsme, staan beiden in hun meest fundamentele essentie in scherp contrast tot elkaar. Er is geen band tussen hen, maar juist een absolute tegenstellingxe2x80x99 (Rijksbisschop Ludwig Mxc3xbcller). Karl Barth zei dat de Duitse Christenen xe2x80x98naast de Heilige Schrift als de enige openbaring van God het Duitse Volkstum, zijn verleden en politieke heden, als een tweede openbaring beschouwen. Daarmee zien we in hen gelovigen in een andere Godxe2x80x99. Duitse Christenen maakten veelvuldig gebruik van woorden als Volk, Volkstum, vxc3xb6lkisch, Rasse, Blut en Art.
Weg met joodse termen
Voordat de nazixe2x80x99s aan de macht kwamen hadden de Duitse Christenen hun visies op ras en de plaats van ras in de kerk, reeds geconcretiseerd in woord en geschrift. In 1934 verklaarde men dat ras, samen met xe2x80x98het gezin, Volk en vaderlandxe2x80x99 de eerste openbaring van God was. Voor Duitse Christenen was de vorming van een anti-joodse kerk een heilige opdracht. Ze citeerde vooral graag Maarten Luthers artikel xe2x80x98Tegen de joden en hun leugensxe2x80x99. Een boek voor godsdienstles uit 1940 citeerde Luthers opdracht om xe2x80x98hun synagogen en scholen in brand te steken, en op alles wat niet wil branden vuil te storten en het te overdekken zo dat geen mens er ooit meer steen of as van zietxe2x80x99. Woorden als Jehova, Hallelujah en Hosanna werden uit het gezangboek verwijderd. Het gebruik van oudtestamentische teksten werd in hun erediensten verworpen, er kwamen xe2x80x98ontjudaxc3xafseerdexe2x80x99 versies van het evangelie.
Elk volk eigen evangelie
Het zendingsmotief om het Evangelie aan te passen aan ieder volk gaf de Duitse Christenen de motivering om ook het Evangelie aan hun volk aan te passen. Tegen het einde van 1934 waren de meeste zendingsorganisaties aan de kant van de Belijdende Kerk. De interne logica van de Duitse Christenen betekende een doodvonnis voor de overzeese zendingsactiviteiten. Immers, christenen van verschillende rassen hadden elkaar niets te zeggen. De Duitse Christenen gebruikten de kwalificatie xe2x80x98joodsxe2x80x99 als synoniem met niet-kerkelijk, athexc3xafstisch en marxistisch. De joden zouden de ziel van het Duitse Volk aanvallen. Duitse Christenen bespotten hun tegenstanders in de Belijdende Kerk door ze als joods te bestempelen. De nazixe2x80x99s hoopten dat het conflict tussen de Duitse Christenen en de Belijdende Kerk twee verliezers zou opleveren en liet ze uitvechten.
Bonhoeffer
De Belijdende Kerk was niet erg uitgesproken in haar kritiek op de Duitse Christenen in hun visie op ras, en zij was alles behalve een voorvechter van het jodendom. Dietrich Bonhoeffer, die in een vroeg stadium inzag dat nazi-antisemitisme een fundamentele bedreiging vormde voor het christendom, uitte zijn frustratie over de onwil van de meeste mensen in de Belijdende Kerk om werkelijk stil te staan bij de kwesties die hiermee ter discussie gesteld werden. Weinig Duitse protestanten waren bereid met Bonhoeffer de band op te geven die sinds Luther had bestaan tussen de protestantse kerk en de wereldlijke overheid. Enkele van de meest harde aanvallen op de visie van de Duitse Christenen inzake ras kwamen van mensen buiten de kerk: de neo-heidenen. In hun reactie daarop liepen de Duitse Christenen tegen de gammele logica van hun eigen standpunten op. De neo-heiden wezen op de nauwe band die er is tussen jodendom en christendom.
Euthanasie
De Duitse Christenen wilden de gunst van de nationaal-socialistische autoriteiten winnen. De sterilisatiewet van 1933, xe2x80x98de wet ter voorkoming van nageslacht met erfelijke ziektenxe2x80x99, maakte de verplichte sterilisatie mogelijk van alle mensen die leden aan een scala van ziekten of handicaps, zoals doofheid, zwakzinnigheid, alcoholisme en schizofrenie. Bij de Duitse Christenen bleef het stil. Er kwam van hun kant ook niet veel reactie op het Euthanasie Programma in 1939 en de daaropvolgende jaren, waarbij zoxe2x80x99n zeventigduizend Duitsers werden vermoord wier levens werden beschouwd als xe2x80x98onwaardig geleefd te wordenxe2x80x99. Een vooraanstaand lid van de Duitse Christenen zei: xe2x80x98God schip de mens naar Zijn eigen beeld! Al die treurige mensen en kreupelen in de instellingen passen niet. Dat is geen orde, maar wanordexe2x80x99. Het lijkt erop dat de meeste Duitse Christenen de nazi-politiek inzake eugenetica en euthanasie niet omarmd hebben, maar zoveel mogelijk hebben genegeerd.
3. De anti-doctrinaire kerk
Hol bouwwerk
xe2x80x98Voor ons is wat Jezus zei niet doorslaggevendxe2x80x99, aldus een predikant van de Duitse Christenen. De Duitse Christenen werden voorvechters van een anti-doctrinair christendom. Centraal in hun visie op de kerk stond niet de instemming met bepaalde leerstellingen maar de bewering dat het lidmaatschap in de spirituele gemeenschap niet afhing van het al dan niet aanhangen van bepaalde godsdienstige overtuigingen. De Duitse Christenen wilden geen belijdende gemeenten, geen gexc3xafsoleerde gemeenschap der heiligen. Hun vijandigheid tegenover leerstellingen maakte dat de kerk die zij propageerden een hol bouwwerk zou zijn dat ieder moment kan instorten.
Geen interesse voor dogmaxe2x80x99s
Nooit hebben de Duitse Christenen zich systematisch beziggehouden met klassieke dogmatische vragen. Voor leerstellingen was geen plaats in de volkskerk, want dat bracht verdeeldheid. De minister van Kerkelijke Zaken verbood het woord xe2x80x98dwaalleerxe2x80x99 (Irrlehre) voor twee jaar. Vrij van loyaliteit jegens geloofsinhouden of het gezag van de Schrift zochten Duitse Christenen elders naar krachten die hun volkskerk tot een eenheid konden maken. Alternatieve bronnen van eenheid zagen ze in ritueel, etnische afkomst, de staat en oorlog. In plaats van heilige waarheden uit te drukken moesten erediensten uitsluitend dienen als bevestiging van de gemeenschap. De geformaliseerde structuur van de eredienst camoufleerde nog het leerstellige nihilisme van de beweging. Vertrouwde liederen gingen hand in hand met liederen over Duits bloed, bodem en vlag.
Kruis en hakenkruis mogen niet samen
Hitler was Gods gezondene, de nazi-revolutie was een goddelijke openbaring. De xe2x80x98knechtende ketenenxe2x80x99 van het Verdrag van Versailles werd vergeleken met de slavendienst van Israxc3xabl in Egypte. De sacramenten kregen ook een nieuwe uitleg: ze werden omgevormd tot een viering van de eenheid van bloed. Met het lijden en sterven van de Heere Jezus Christus had het avondmaal niets meer te maken. Er kwamen nieuwe ceremonies en rituelen. De Duitse Christenen gebruikten eerst nog vlaggen met het kruis en hakenkruis, maar deze combinatie werd al snel door de autoriteiten verboden. In 1935 werd het partijleden verboden zich in te laten met kerkelijke activiteiten en in 1936 verbood het partijuniformen bij kerkdiensten of kerkelijke bijeenkomsten.
Niet geloof, maar strijd verbindt
Voor de Duitse Christenen betekende oorlog het ultieme moment van anti-doctrinaire, spirituele eenheid. In het vuur van de strijd, verkondigden zij, waren alle Duitsers xc3xa9xc3xa9n. Oorlog was een sacrament en een viering van de volkskerk, het beslissende moment dat Pinksteren verving. De kerk was geen gemeenschap van geloof, maar een gemeenschap in de strijd. De nazi-autoriteiten toonden tijdens de oorlog in toenemende mate vijandigheid jegens het christendom. Activiteiten van legerpredikanten werden verboden. De hoop van Duitse Christenen op een spirituele doorbraak onder de strijdende mannen bleek ongegrond. De Duitse Christenen oogsten wat ze gezaaid hadden. Ze hadden het geloof vervangen door ritueel, etniciteit, ondersteuning van de staat en oorlog als het hart van hun spirituele gemeenschap. Daarmee bestendigden ze een kerk die autoriteit noch integriteit bezat.
[het verraad van de Duitse Kerk 1933-1945 (1) (2) (3)]