n.a.v. E.P. Meijering, Vijftig jaar onder theologen. Hoe het veranderde en gelijk bleef, Zoetermeer 2002
De jaren vijftig
Gezag van de Schrift en het semitisch denken
De gereformeerde hoogleraar Berkouwer gaf aan nog steeds pal achter het beginsel te staan dat de Bijbel het onfeilbare Woord van God is, maar de op zichzelf ook rechtzinnige hervormde hoogleraar in het Oude Testament Vriezen maakte duidelijk dat dit echt niet langer kon worden vastgehouden. In deze jaren kwam ook het semitisch denken op: dat hield in dat je de toekomst belangrijker vindt dan het verleden, dus het Koninkrijk van God belangrijker dan kwesties als de uitverkiezing. Op gezag van Bonhoeffer gold ook dat je God eigenlijk niet almachtig moest noemen. Het ging om het kruis waaraan God Zijn weerloze liefde betoont.
Miskotte op bezoek bij Barth
Miskotte was een volgeling van Karl Barth. Diens bezoeken aan Barth waren vaak vermoeiend: als ze xe2x80x99s avonds met elkaar gepraat hadden, kon Miskotte xe2x80x99s nachts vaak niet slapen, omdat hij bleef doorpiekeren over wat Barth had gezegd. xe2x80x98Barth heeft ongelijkxe2x80x99, dacht Miskotte dan bij zichzelf. Als hij de volgende ochtend aan Barth het resultaat van zijn urenlange gepeins meedeelde, had Barth onmiddellijk het antwoord paraat, waardoor alle bezwaren uit de weg werden geruimd.
Van Niftrik was niet links
De sociale voorzieningen gingen Van Niftrik veel te ver. Op het punt van de bewapening betoonde hij zich een voorstander van het bezit van atoomwapens, op pragmatische gronden: ze zijn er al, en de mensen weten hoe je ze moet maken. In die situatie moet je geen eenzijdige stappen doen die het evenwicht verstoren. Het gaat erom dat we een atoomoorlog voorkomen. PvdA-politicus C.J. Patijn verdedigt dit standpunt met een beroep op de Amerikaanse theoloog Reinhold Niebuhr, die zegt dat de tollenaar die in een bepaalde situatie met onvolmaakte middelen nog iets goeds tot stand wil brengen, te preferenen is boven de Farizeexc3xabr, die met zijn volmaakte idealen niets bereikt.
De Beroerder Israxc3xabls
Van Niftrik had een grote hekel aan gereformeerden, terwijl hij christelijk-gereformeerden wel mocht. Dat kwam, omdat in de jaren dat hij predikant in Rijnsburg was, de christelijk-gereformeerden hem keurig met xe2x80x98domineexe2x80x99 aanspraken, terwijl de gereformeerden ostentatief xe2x80x98meneerxe2x80x99 tegen hem zeiden. Van Niftrik was orthodox, maar hield ervan om regelmatig provocerende ketterijen te poneren. Hij steunde zowel in zijn orthodoxie als in zijn ketterijen op Karl Barth, die hij als de kerkvader van de 20e eeuw beschouwde en op xc3xa9xc3xa9n lijn plaatste met de hervormers. Van Niftrik schreef over hem een boek met als titel De Beroerder Israxc3xabls.
Geef mijn portie maar aan fikkie
In 1959 wordt de rust en vrede in de kerk verstoord door een rookbom, gegooid door de Leidse hoogleraar in de kerkelijke sociologie P. Smits, de opvolger van Banning. Op Goede Vrijdag plaatst hij als hoofdredacteur van het blad Kerk en Wereld een meditatie onder de titel xe2x80x98Waarvoor stierf Jezus?xe2x80x99 Paulus zou volgens hem een theologische constructie hebben gebouwd dat Jezus voor de zonden van de mensen was gestorven. Smits zegt hieraan geen geloof te hechten; evenals Vestdijk wil hij instaan voor zijn eigen fouten. xe2x80x98Zo kunnen wij alles te zamen eigenlijk nog slechts glimlachen om dat hele betoog van Paulus in Romeinen 5. Existentieel hebben wij er geen deel meer aanxe2x80x99. Aan het einde van zijn artikel zegt hij: xe2x80x98En geef dan wat Paulus betreft mijn portie maar aan fikkiexe2x80x99.
Via een achterdeur
Buskes regaeert verontwaardigt in het blad In de Waagschaal. Hij constateert dat Smits de theologie beoefent op de wijze van een kermisganger in een schiettent en eist dat de hervormde synode haar afkeuring uitspreekt. In de kerkorde van 1951 staat immers dat de kerk weert wat haar belijden weerspreekt. Via een achterdeur werden Smits tenslotte zijn rechten als predikant ontnomen. Bij gesprekken tussen hem en een commissie xe2x80x93 die hij als een inquisitie zag xe2x80x93 kwam hij op een gegeven moment niet meer opdagen. De synode ontam hem zijn rechten wegens onheus gedrag, niet vanwege zijn artikel.
Gebed om regen
De zomer van 1959 was uitzonderlijk droog. Smits las in een kanselboodschap (gebed om regen) die uitging van de hervormde synode het afsmeken van de goden in heidense religies en sprak er zijn afkeuring over uit dat binnen het geheel van de kosmos waarin zich voortdurend natuurrampen voordoen, een kerkje in een landje de stommiteit kon uithalen om om regen te bidden. De leidinggevende theologen in de kerk zwegen. Graafland zei: xe2x80x98Ik kan het niet met mijn geweten in overeenstemming brengen om samen met professor Smits in dezelfde kerk te zittenxe2x80x99.
Overige
- Vrij Nederland en De Groene Amsterdammer beleden progressiviteit zonder enige binding aan het christendom, De Haagse Post verkondigde een conservatieve politiek zonder affiniteit met het positief christelijke perspectief dat in de christelijke partijen was te vinden.
- In de kwestie Nieuw-Guinea zegt de CHU geen eeuwige beginselen te huldigen, maar dat ze in iedere situatie naar het gebod van de levende God wil luisteren, dat verschillend kan worden verstaan en ook nog wel eens met de veranderde situaties mee verandert.
- De xe2x80x98richtingenxe2x80x99 werden na de oorlog xe2x80x98modaliteitenxe2x80x99 genoemd.
- Van Niftrik dacht dat de vrijzinnigheid vanzelf zou uitsterven en dat ze dus niet door tuchtprocedures moest worden aangepakt.
- In gereformeerde kringen werd de VU vaak nog als te werelds te gezien. xe2x80x98Opa zei altijd: xe2x80x9cNaar Kampen, jongens!xe2x80x9dxe2x80x99
De jaren zestig
Universiteiten
In Leiden was de hopeloos verouderde linkse vrijzinnigheid nog steeds dominant. Leiden was historisch-kritisch, Utrecht orthodox, Groningen te ver uit de buurt en Amsterdam leek een beetje oppervlakkig modieus. xe2x80x98In Amsterdam ga je studeren, als je ervan houdt om romannetjes te lezen en je daarnaast ook wel een beetje voor theologie interesseert, in Utrecht als je zo gauw mogelijk dominee wil wordenxe2x80x99. Het modernisme was allerminst verouderd, het was steeds die machtige stroming waartegen Barth en Brunner stormliepen.
Barth: Religion ist Unglaube
Binnen de orthodoxie werd Barth als een ketter gewantrouwd, die hetzelfde zei, maar heel iets anders bedoelde. Sommige Leidse docenten hadden eerder het idee dat hier iemand aan het woord was die weliswaar wist wat er in de moderne wereld te koop was, maar vooral de christelijke traditie wilde beschermen en handhaven, en die bovenal een hekel had aan liberale theologie. Barth kwam met de stelling xe2x80x98Religion ist Unglaubexe2x80x99. Barth maakte soms de indruk hyper-orthodox te zijn, terwijl hij in werkelijkheid veel nieuwe inzichten biedt.
Vrijzinnigen na de oorlog
Sinds de Tweede Wereldoorlog voelt een vrij groot aantal vrijzinnigen zich binnen de Ned.Herv.Kerk in het defensief gedrongen en heeft het idee dat men in de kerk hoogstens nog als een achterhoede wordt getolereerd, die spoedig zal uitsterven en die duidelijk maakt hoe het niet moet. De angst leeft dat de vrijzinnigheid haar tijd wel heeft gehad. De hervormde synode zegt allerlei vriendelijke dingen over de Dordtse Leerregels, onder andere dat die blijk gaven van een pastorale bewogenheid.
Brunner ophangen
Menig student las de dogmatiek van Barth met rode oortjes van opwinding. Hier werd de oude waarheid, vooral de reformatorische waarheid beleden en geformuleerd zonder dat de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek werden ontkend. Barth heeft de protestantse scholastici uit de 16e en 17e eeuw in ere hersteld. Als op een bijeenkomst van de NCSV de naam van Emil Brunner valt, explodeert de zaal van woede: xe2x80x98Brunner?! Die hadden ze op moeten hangen! Om in 1934 een boek te schrijven, waarin hij betoogt dat God ook buiten Christus om kenbaar is!xe2x80x99
Kuitert
In 1962 verscheen Kuiterts proefschrift De mensvormigheid Gods. xe2x80x98Dit is gedurfde theologiexe2x80x99, aldus Berkhof. Deze zin uit het boek is kenmerkend: xe2x80x98xe2x80xa6Daarmee is (uiteraard) het mededelingskarakter van de Heilige Schrift niet ontkendxe2x80xa6xe2x80x99 De gereformeerde wereld is in beweging. Tot nu toe kon je het als gereformeerde niet maken om positief op Barth te reageren. Berkhouwer had in zijn grote boek over Barth afwijkingen gesignaleerd en op een hoffelijke maar besliste manier bestreden.
Gereformeerden en Barth
Het bijzondere van Berkouwers boek over Barth was dat hier een gereformeerde de moeite had genomen hem gedetailleerd te bestuderen en hem niet op grond van globale verdachtmakingen terzijde schoof. Kuitert nam belangrijke gedachten van Barth over. Velen verwachtten dat de gereformeerden wellicht over niet al te lange tijd bij de barthiaanse middenorthodoxie kunnen worden ingedeeld. Iemand bekritiseert Barths dogmatiek: xe2x80x98Zij is een geweldig bouwwerkxe2x80xa6zonder deur. Je kunt er omheen lopen. Je kunt de architectuur bewonderen en je afvragen, waarom op de muur met grote letters Nein! geschreven staat waar je een deur verwachtxe2x80x99.
Tillich
De naam van Tillich werd steeds vaker genoemd. Hij stelt alle vragen van de theologie aan de orde, beschouwt geen enkele als achterhaald. Hij baseert zich op de freudiaanse dieptepsychologie. Neurotische afwijkingen horen bij het menszijn en Gods openbaring in Christus geeft antwoorden op de problemen die dit voor de mens oplevert Gods openbaring corrigeert de menselijke voorstellingen, maar vervult ook het diepste menselijke verlangen. Tillich was in Amerika gezaghebbend, waarschijnlijk mede, omdat iedere Amerikaanse intellectueel die zichzelf respecteert, in analyse is. In Nederland lag dit anders. Men dacht hier meer antithetisch.
Boek schrijven voor eigen plezier
Het boek De realiteit van het geloof van Kuitert verschijnt. Kuitert beoefent theologie duidelijk met veel plezier. Op de prikkelende, kwajongensachtige manier, die kenmerkend voor hem zou worden, verklaart hij in het Woord vooraf dat hij zijn boek niet heeft geschreven xe2x80x98na herhaalde aandrangxe2x80x99 van liefst xe2x80x98verschillende kantenxe2x80x99- de bekende retorische rechtvaardiging van menig theologisch boek xe2x80x93 maar gewoon voor zijn eigen plezier. In dit boek gaat Kuitert in op xe2x80x98de antimetafysische tendens in de huidige theologische ontwikkelingxe2x80x99.
Preek moet maatschappelijk relevant zijn
Veel jonge theologen behoren tot de jeugdige protestbeweging tegen de bestaande maatschappij. In Leiden spreken theologische studenten met elkaar af om naar kerkdiensten toe te gaan en, als er geen actuele politieke kwestie in de preek aan de orde is gesteld, tegen het einde van de dienst op te staan en te vragen wat de maatschappelijke relevantie van deze dienst was.
(1) (2) (3) (4) (5) (6)