n.a.v. Henri Troyat, Dostojewski. De mens en zijn werk, Amsterdam z.j.
Meer en meer aanhangers
De gedachten van Dostojevski krijgen meer en meer aanhangers. Dostojevski wordt voor een groot deel van de intellectuele jeugd een soort profeet. Hij ontvangen vele brieven, die hij ook nog eens wil beantwoorden. Dostojevski wordt overal uitgenodigd. Iemand viel het op hoe buitengewoon bescheiden Dostojevski was gebleven. xe2x80x98Het leek of hij zijn eigen waarde niet kendexe2x80x99. Zijn slechte humeur wordt een onmisbare trek in het beeld van het genie. Dostojevski smaakt het genoegen van een door ieder erkende roem. Hij is er in geslaagd het grootste deel van zijn schulden te betalen. Dostojevski zinspeelt op een nieuwe roman, een deel van de onvoltooide romancyclus die hij Het leven van een groot zondaar noemde. Het gaat over het bestaan van God. Het zal xe2x80x98zijn allerlaatste woordxe2x80x99 zijn. Hij stapelt aantekeningenmateriaal op. Hij zou drie jaar nodig hebben, om zich goed van zijn taak te kwijten. xe2x80x98Ik heb een grote roman in gedachtenxe2x80x99. Ondertussen heeft Dostojevski kennis gemaakt met een Vladimir Solovjov, met wie hij eindeloos praat en waardoor zijn eigen gedachtewereld onder woorden wordt gebracht, geordend wordt. Deze vriend helpt hem om de filosofische chaos, waarmee hij al zoveel jaren te kampen heeft, in duidelijke woorden neer te leggen.
De gebroeders Karamazov
Het verhaal gaat zo: de familie Karamazov woont in een klein provincieplaatsje. De oude Karamazov heeft zijn leven gesleten met niet genoemde wandaden. Van zijn eerste vrouw heeft hij een zoon, Dmitri, die een losbandige bruut is, met plotselinge vlagen van zin voor eerbaarheid en bovennatuurlijke onderscheiding. Van zijn tweede vrouw heeft hij een zoon, Iwan, die een prikkelbaar verstandsmens is, met een gekwelde, destructieve geest, een held en martelaar van de ontkenning. Verder waren er nog Aleksei (bijgenaamd Aljosja) en Smerdjakov. Tussen de vader en zijn vier zonen staat een vrouw, Groeschenka. Zij strijden tegen elkaar om haar te krijgen en Smerdjakov doodt de oude Karamazov in de gedachte dat hij daarmee aan de geheime wens van Iwan voldoet. Maar Dmitri wordt van de moord beschuldigd. Hij wordt tot dwangarbeid veroordeeld en gaat naar Siberixc3xab. Dat is het verhaal. Twee vraagstukken komen aan de orde: het vraagstuk van de verleiding en het vraagstuk van God, Groeschnenka en Christus. De schoonheid van Groeschnenka heeft de oude Karamazov betoverd. Die oude, vrekkerige, leugenachtige en slechte dronkaard is waarschijnlijk een zwart portret van de vader van Dostojevski. De verwarring van de zinnen van de Karamazovs staat naast de politieke verwarring van Demonen. In beide gevallen maakt het verlangen naar een aardse bevrediging mensen tot beesten.
Godslasterlijke ontkenning
Smerdjakov heeft dus zijn vader vermoord. Hij heeft gedood omdat niets tegen die moord sprak. Dankzij de redenaties van de vrijdenker Iwan heeft hij begrepen, dat xe2x80x98alles is toegestaanxe2x80x99 op deze wereld. Er is geen God, er is geen hel. xe2x80x98Als God niet bestaat, bestaat er geen deugd en is ze ook nutteloos. Zo heb ik geredeneerdxe2x80x99. Na God te hebben afgezworen, vindt Iwan zich tegenover Smerdjakov terug. In plaats van de supermens vindt hij de karikatuur. In plaats van de lichtende ladder naar omhoog, een afgrond. In plaats van de alles overheersende rede, de waanzin. Iwan is Dostojevski, die xe2x80x98God zijn hele leven heeft gekweldxe2x80x99. De godslasterlijke ontkenning van Iwan is dezelfde als van Dostojevski in de uren van zijn twijfel. Iwan is voor Dostojevski de belichaming van dat deel van hemzelf, dat hij haat.
Aljosja en Sossima
Boven deze vervloekte wezens vertonen zich twee heldere figuren aan de lezer: Aljosja en Sossima. Aljosja is de jongste broer Karamazov. Hij is novice in een vreedzaam klooster met grote witte muren. Toch is hij geen mysticus. De jongen is helemaal evenwichtig en staat midden in de werkelijkheid. Hij heeft een rustig, eerlijk en gezond vertrouwen in God. Hij gelooft in wonderen. Aljosja is een volledig mens. Hij is geen vreemde voor de zondaars die hem omringen. Hij is van deze wereld. Sossima, de starets (geestelijk leider) van het klooster dwingt de gelovigen niet tot een strenge leefregel, tot een kloosterlijke ontzegging of een huilerige boetvaardigheid. Hij vraagt hen maar weinig: hun dwalingen in te zien en om lief te hebben. Het verkregen resultaat telt niet, maar wel de aangewende krachtsinspanning. Als de trotse het hoofd buigt, is hij dichter bij God.
De grootinquisiteur
Iwan Karamazov stelt tegenover het kalme geloof van zijn broer Aljosja de duivelse redenaties van de xe2x80x98grootinquisiteurxe2x80x99. Dit verhaal is het hoogtepunt van De Gebroeders Karamazov en waarschijnlijk van het hele wek van Dostojevski. Het herhaalt alles in het kort. Het licht alles toe. In Sevilla verschijnt in de tijd van de inquisitie Christus onder de schare. Hij wordt meteen herkend. De mensen verdringen zich om hem heen en smeken om wonderen. En Jezus doet de gevraagde wonderen. Dan laat de grootinquisiteur, een oude man van tachtig jaar met een uitgedroogd gezicht en holle ogen, de Verlosser gevangen nemen. En de grijsaard richt een vreselijke aanklacht tegen Jezus. In feite gelooft de grootinquisiteur noch in God, noch in de mens. Hij verwerpt de mogelijkheid van de eenwording van het menselijke en het goddelijke principe in vrijheid. Vrijheid kan slechts in smart worden gesmaakt. Het christendom is allereerst de godsdienst van de smart. Zo ziet de mens zich voor een keuze geplaatst: aan de ene kant de onafhankelijkheid met zedelijke kwellingen en aan de andere kant een welzijn in onderwerping. Wat zal hij kiezen?
De mens kan de vrijheid niet aan
De grootinquisiteur zegt, dat Christus de kracht van de schepselen heeft overschat, toen Hij hen de beproeving van de vrijheid oplegde. De mens is te zwak voor de volle verantwoording. Het grote doel van de mens is gelukkig te zijn. En het is aan de kerk om zijn geluk op aarde te regelen. De Kerk bemint de mens meer dan Christus hem heeft bemind, die hem een veel te zware last op de schouders heeft gelegd. De gedachte zoals zij in de Evangelixc3xabn is opgetekend, kan slechts door enkele uitverkorenen worden begrepen. Zij is aristocratisch. En een aristocratische godsdienst is onmogelijk. Een godsdienst richt zich op de massa. De Kerk zorgt voor de menigte. Hij verdedigt de hongerigen en zwakken. Hij belooft hen niet meer het hemelse brood, maar het aardse brood. Deze godsdienst van het aardse brood is hetzelfde als het athexc3xafstisch socialisme uit Demonen. De grootinquisiteur roept de regering uit van het middelmatig geluk, tegenover de grote wensen van de geest: xe2x80x98We zullen hen een stil geluk geven, een nederig geluk, dat past voor de zwakke wezens, die ze zijnxe2x80x99.
De Kerk kleineert God
De mensen kunnen niet volgens hun hart geloven. Zij hebben zekerheid nodig. De mensen waren verheugd weer te worden geleid als een kudde en bevrijd te zijn van die rampzalige vrijheid, die hen zo veel kwellingen bezorgde. In plaats van de godsdienst van enkele uitverkorenen te zijn, wordt het christendom de godsdienst van allen. De Kerk verraadt God omwille van de mens. Ze bedient zich van Christus om een niet meer geestelijke, maar sociale instelling te dekken. Zij stelt door haar riten, haar feesten, haar biecht en officixc3xable tekenen, voor de menigte de goddelijke tegenwoordigheid voor. Ze doet een beroep op alle kunsten en alle zinnen om de massa te betoveren. Zij kleineert God, zij biedt Hem aan en prijst Hem aan als koopwaar.
Christus veroordeeld
De Kerk verzaakt Christus, terwijl zij Zijn werken predikt. Zij is de laatste schuilplaats voor het athexc3xafsme. En de mensen zouden Christus verbranden, liever dan afstand te doen van de gemakkelijke leer, die de grootinquisiteur voor hen heeft opgesteld. De inquisiteur zegt tegen Christus: xe2x80x98Als iemand meer dan alle anderen de brandstapel heeft verdiend, dan ben jij het, en morgen zal ik je verbrandenxe2x80x99. Als enig antwoord nadert Christus de inquisiteur en kust zijn bloedeloze lippen. De man siddert onder die kus. Daarna opent hij de deur en zegt: xe2x80x98Ga en kom niet terugxe2x80xa6nooit meerxe2x80x99. De gevangene gaat.
Dostojevski wil een onaanvaardbaar geloof
Het is merkwaardig te zien dat Iwan de goddeloze, die scheiding tussen de godsdienst en de Kerk omschrijft. Dus is het niet Christus, die hij aanvalt, maar de Kerk en hij verdedigt niet de goddeloosheid maar onwillekeurig het ware geloof. Het is alleen maar de katholieke priesterheerschappij, volgens Dostojevski, die er schuldig aan is het woord van Christus te hebben gestolen voor heerszuchtige doeleinden. Maar de Byzantijnse orthodoxie kan voor dezelfde misdaad worden aangeklaagd. Gedurende zijn hele geschiedenis heeft de Kerk gestreden tegen de verzoeking om de vrijheid van de geest te loochenen. Want niets is minder in overeenstemming met de natuur van de mens, dan die vrijheid. De daad van het geloof is geheel uit vrije wil. En tot dit vrije, onbegrijpelijke, redelijk onaanvaardbare geloof, wil Dostojevski ons leiden.
Geen God die grijpbaar is voor de menselijke geest
Maar wat is de houding van Iwan Karamazov tegenover God? Iwan weigert een god in deze wereld te aanvaarden. Hij roept alle menselijke lijden voor zich op. xe2x80x98Hoe zou ik iets van God kunnen begrijpen, die veel te hoog voor me is?xe2x80x99 Dus ontkent deze athexc3xafst niet God, maar de mogelijkheid Hem te begrijpen. Naar God verlangen betekent al niet meer athexc3xafst te zijn. God beledigen, is al geloven in God. De hartstochtelijke ontkenning van Iwan is gericht tegen de God van de Kerk, de kunstmatige God van de inquisiteur. Iwan wil geen God die grijpbaar is voor de menselijke geest, die gerechtvaardigd wordt door menselijke redenaties, en door de mensen op deze wereld wordt teruggehaald. xe2x80x98God is niet van deze wereldxe2x80x99. Hij kan slechts een raadsel zijn, een verwachting, een hoop. De Kerk verstoort die hoop, door ze te omschrijven.
Iwan geeft God zijn toegangsbewijs terug
Maar Iwan keert terug, als hij op deze wijze op de drempel van het ware geloof is gekomen. Is het God, die de mens heeft geschapen of heeft de mens God geschapen? Aan deze mislukte wereld en deze God, Die er zelfs niet aan denkt Zijn werk toe te lichten, xe2x80x98geeft Iwan zijn toegangsbewijs terugxe2x80x99. Als hij God heeft afgewezen, wendt hij zich tot de duivel. Iwan Karamazov is zelf de duivel. Hij ziet in een aanval van koorts de duivel en die duivel is hij zelf. De duivel zegt tegen Iwan: xe2x80x98Ik was erbij toen het aan het kruis stervende Woord naar de hemel opsteeg. (xe2x80xa6) Ik had me op dat ogenblik willen voegen bij de menigte en met hen mijn hosanna roepen. Maar met het oog op mijn plichten heb ik een mooi gebaar moeten onderdrukken en moest ik in mijn schande blijven.xe2x80x99 Dankzij de duivel ontdekt Iwan tenslotte de redenen van zijn eigen athexc3xafsme.
Tegenover de logica de liefde
Het is door de wens zich met God te meten, zonder God te leven, God te vervangen, dat de oudste broer Karamazov het geloof, dat hem op de hielen zit, afwijst. En daar vinden we weer het thema van de supermens, dat Dostojevski zo lief is. xe2x80x98De menselijke geest zal groter worden, zal zich tot een duivelse trots verheffen en dat zullen de tijden zijn van de God-mensheidxe2x80x99. Toch voelt Iwan zich midden in zijn athexc3xafsme niet op zijn gemak. Hij verjaagt de duivel. Hij verjaagt zichzelf. Iwan is ziek van God. Zal hij aan die kwaal sterven? Aljosja beschouwt zijn broer met verbazing en medelijden. Tenslotte kust hij hem zacht op de lippen, zoals Christus bij de grootinquisiteur. Dat is het enige antwoord, dat de Christus voor de athexc3xafst heeft. Want hij kan tegenover de logica slechts de liefde stellen.
Recht tegenover het Geheim
Dit geweldige boek is niet alleen een samenvatting van alle gedachten van Dostojevski, maar ook een zeer volledig overzicht van zijn manier van schrijven. Nergens verschijnt het heen en weer gaan van de schrijver tussen het droombeeld en de werkelijkheid duidelijker dan in De Gebroeders Karamazov. De hartstocht van de helden heeft hun vlees verteerd en we staan tegenover een botsing van gedachten. Overal heerst wanorde en ook onrust. Deze wezens worden niet gekweld door hun ziekten of door de angst voor de toekomst, maar door God. De schrijver ontlast hen van de kleine dagelijkse zorgen. Zij staan recht tegenover het Geheim. Hun handelend leven komt overeen met het leven in het diepst van onze ziel. Evenals Dostojevski niet heeft willen kiezen tussen de revolutie en het tsarendom, zo wil hij ook niet kiezen tussen droombeeld en werkelijkheid. Hij schippert er tussen door.
Populaire man
Dostojevski heeft gebaggerd door het moeras van een vreugdeloze jeugd, een onrechtvaardige veroordeling, het bagno, zijn ziekte, het spel en zijn schulden. Plotseling staat hij op het droge, geschramd en bloedig, maar gered. Nu is hij oud. Hij heeft een gezwel in zijn longen. Het verontrust hem erg. Doordat hij steeds de lofzang op Rusland heeft gezongen, wordt op zijn oude dag de geheime bewaking die hij altijd nog had opgeheven. Dostojevski is populair. xe2x80x98U bent onze profeet. We zijn beter geworden, toen we De Gebroeders Karamazov hadden gelezenxe2x80x99. Hij wordt overal bewonderd. Door Dostojevski is het volk weer trots Russisch te zijn, en is niet meer zo verdeeld als vroeger.
Dostojevskixe2x80x99s overlijden
Dostojevski wordt erg ziek. xe2x80x98Ik weet dat ik vandaag moet sterven. Steek een kaars aan en geef me het Evangeliexe2x80x99, zo zegt hij op 28 januari 1881. Als Dostojevski vroeger niet tot een besluit kon komen, opende hij vaak op goed geluk zijn oude Bijbel uit het bagno en las de eerste verzen die hem onder ogen kwamen. Ook nu doet hij het weer. En hij leest: xe2x80x98Mij is nodig van u gedoopt te worden en komt Gij tot mij? Maar Jezus, antwoordende, zei tot hem: Laat nu af; want aldus betaamt ons alle gerechtigheid te vervullenxe2x80x99 (Matth. 3:14,15). xe2x80x98Hoor je welxe2x80x99, zei hij, xe2x80x9cLaat nu afxe2x80x9d. xe2x80x98Dat betekent dat ik zal stervenxe2x80x99. Fjodor Michajlovitsj Dostojevski sterft iets na half negen xe2x80x99s avonds. Op 31 januari is de begrafenis, 30.000 mensen volgen de begrafenisstoet.
Overige
- Als kind legde Dostoveski iedere avond een briefje op zijn nachttafeltje waarop stond: xe2x80x98Het is mogelijk dat ik schijndood ben, begraaf me niet voor er een paar dagen verlopen zijnxe2x80x99.
- Dostojevski werd achtervolgd door de gedachte van het lijden.
- Hij dacht graag aan zijn gelukkige en vreedzame jeugd, maar hij heeft juist in zijn jeugd ook droeve en pijnlijke ervaringen opgedaan, die niet door de tijd zijn geheeld en die bij de mens de neiging tot zenuwziekten wekken, zoals epilepsie.
- xe2x80x98Hoe kan een intelligent mens ook maar tien minuten aan een zo belachelijk tijdverdrijf als kaarten geven?xe2x80x99
- Liefde voor grote gedachten, geestelijke vervoering, snelle verandering van stemming, zijn allemaal trekken van het Slavische karakter.
- Dostojevskixe2x80x99s romans zijn mannelijke romans; vrouwen spelen geen rol van betekenis.
- In Genxc3xa8ve woont Dostojevski een keer een vredescongres bij. xe2x80x98Het is onmogelijk om je voor te stellen wat die heren socialisten en revolutionairen (xe2x80xa6) voor leugens konden vertellen. (xe2x80xa6) Ze begonnen met ons te zeggen dat om vrede op aarde te doen heersen, het christelijk geloof uitgeroeid moest worden en de grote mogendheden vernietigd om er kleine voor in de plaats te zetten, dat het kapitaal opgeheven moest worden en alles van iedereen moest zijn en dat dan allemaal zo maar in de lucht en zonder enige bewijs.xe2x80x99
- Een recensent in Dostojevskixe2x80x99s tijd: xe2x80x98Er zijn in het werk van de heer Dostojevski hele bladzijden die volslagen onbegrijpelijk zijn!xe2x80x99
- Als Dostojevskixe2x80x99s vrouw een tweede kind verwacht (het eerste kind is na een kou opgelopen te hebben gestorven), neemt hij stilletjes Oorlog en Vrede van Tolstoi van zijn vrouw weg omdat daarin de doodstrijd van een vrouw staat beschreven die in het kraambed sterft.
- Toen Dostojevski eens 48 uur gevangenisstraf kreeg omdat hij per ongeluk zonder toestemming woorden van de tsaar in zijn krant publiceerde, gebruikte hij die tijd door Les Misxc3xa9rables nog eens te lezen. Eindelijk had hij daar weer eens tijd voorxe2x80xa6
- xe2x80x98Ik lees het boek Job. Het wekt een ziekelijke geestdrift bij me. Ik leg het boek neer en loop wel een uur in de kamer heen en weer en huil bijnaxe2x80x99.
- xe2x80x98Kinderen zijn een last, maar een onmisbare lastxe2x80x99.
- Dostojevski kleedde zich xe2x80x99s morgens meteen helemaal aan, met schoenen, das en een hagelwitte stijve boord. Hij paste erg op zijn jasjes. xe2x80x98Ik kan gewoon geen vlekken verdragen. Ik kan niet werken als ik weet dat ze er zijnxe2x80x99.
- Op zijn werktafel heerst een orde als op de instrumententafel van een chirurg: de sigarettendoos, brieven, boeken en kranten hadden een vaste plaats.
(jeugd en opleiding) (arme mensen en de dubbelganger) (het dodenhuis van Siberixc3xab) (vrijheid en de man onder de grond) (schuld en boete) (de speler en de idioot) (demonen) (broers Karamazov en de grootinquisiteur)