n.a.v. Robert Ross, Zuid-Afrika. Een geschiedenis, Amsterdam 2001
Van stormkaap tot hoopkaap
Na 1500 was Zuid-Afrika niet langer het eind van de wereld. Toen Europeanen eenmaal hadden ontdekt hoe zij rond Kaap de Goede Hoop (volgens een legende eerst geheten xe2x80x98Kaap der stormenxe2x80x99) vanuit hun vaderland naar de zuidkust van Azixc3xab konden varen, kwam er immigratie opgang. De VOC ontdekte de voordelen om vanaf de Kaap op de betrouwbare westenwinden pal oostwaarts te zeilen. In 1652 landde een groepje Nederlanders onder Jan van Ribeeck in de Tafelbaai. Een heuse kolonie ontstond er. Wel was er tegenstand van de oorspronkelijke bewoners. De hele 18e eeuw werden boerderijen overvallen en in brand gestoken, werd vee weggedreven en werden herders vermoord; het was een lange en onregelmatige guerrilla tegen de invallende kolonisten. Een inlander riep de Boeren toe: xe2x80x98Wat doen jullie in mijn land? Jullie hebben je alle plekken toegexc3xabigend. (xe2x80xa6) Waarom zijn jullie niet gebleven waar de zon ondergaat, waar jullie aanvankelijk vandaan kwamen?xe2x80x99
De VOC
Er kwamen allerlei vrije emigranten uit Europa. Zo ook Franse hugenoten, die recht kregen op delen van het koloniale land, waarop ze boerderijen bouwden. Anderzijds waren er onvrijwillige emigranten, oftewel slaven. De kern van de kolonie werd gevormd door Kaapstad. De VOC had de hoogste macht in de kolonie. Tegen het einde van de 18e eeuw waren de Boeren welvarend genoeg om prachtige gepleisterde boerenhuizen met van kroonlijsten voorziene gevels te bouwen. Vanaf omstreeks 1690 begonnen pioniers, vooral die met weinig vermogen, de bergen over te steken om het binnenland van de Kaap te bezetten. De bevolking van Europese afkomst verdubbelde elke generatie.
Britse overname
Zodoende verdwenen de Boeren uit het bereik van daadwerkelijke politieke controle door het VOC-bewind. Zoals alle Europese pioniers aan de Kaap gingen zij weliswaar prat op hun christendom, maar onder druk van de omstandigheden beleden zij hun godsdienst binnen het huishouden en gingen zeer onregelmatig naar de kerken, die nog niet overal waren. In 1795 veroverden de Britten de Kaap, in het kader van een algehele campagne om hun hegemonie over de wereldzeexc3xabn te vestigen. In 1803 werd de kolonie teruggegeven aan de Bataafse Republiek, zoals de Nederlandse staat toen heette. Drie jaar later namen de Britten de kolonie andermaal in.
Humanisering
In de eerste dertig jaar van de 19e eeuw werd het Britse imperialistische optreden in de ogen van de Britten zelf gerechtvaardigd met de bewering dat zij de wereld zouden, of tenminste moesten, verbeteren. Vanaf 1808 werd de slavenhandel naar Britse kolonixc3xabn verboden, in 1834 werden alle slaven aan de Kaap vrijgelaten. Zendelingen deden pogingen de koloniale samenleving zo in te richten dat hun bekeerlingen daarin een fatsoenlijk christelijk leven konden leiden, of wat zij daaronder verstonden. Het waren hernhutters, later ook Britse non-conformisten en een breed scala van andere protestanten van Britse, Duitse of Frans-hugenootse afkomst.
Gunstige omstandigheden
Drie factoren droegen tot deze expansie bij, waardoor de Kaap waarschijnlijk de kolonie met de meeste zendelingen ter wereld werd. Het klimaat was gezond, er was een maatschappelijke infrastructuur en de eerste zendelingen waren opmerkelijk succesvol. De boodschap van de zendelingen gaf mensen wier wereld door de ervaring van de kolonisatie was ingestort, nieuwe zekerheden.
De Grote Trek
De verwoesting die de oorlog van 1834-1835 veroorzaakte, en de uitkomst ervan, die niet erg gunstig was voor de kolonisten, lagen ten grondslag aan de Grote Trek, de landverhuizing uit de kolonie van enkele duizenden Nederlandstalige inwoners, die nu Afrikaners genoemd werden. Zij waren natuurlijk niet de enigen. Er heerste toenemend ongenoegen over de politiek van de Britten in Zuid-Afrika. Het gevolg was een massale uitbreiding van dat deel van het moderne Zuid-Afrika dat door mensen van Europese afkomst werd overheerst. De Voortrekkers leerden hun defensieve strategie te vervolmaken door het in een kring plaatsen van hun ossenwagen, zodat een lager ontstond dat onneembaar bleek voor het speerwerpende Afrikaanse voetvolk.
Dingaan
Een aantal kleine gemeenschappen werden gesticht. De best ingerichte was die in Zuidwest-Transvaal, rond Potchefstroom, terwijl de gemeenschappen ten noorden en ten oosten altijd klein en kwetsbaar bleven. Een andere groep Vootrekkers verplaatste zich over de Drakenberge, naar wat nu bekendstaat als KwaZulu-Natal. Dit had tot gevolg dat zij in conflict kwamen met het Zoeloekoninkrijk, geregeerd door Dingaan. Deze liet en man of zeventig tijdens hun bezoek aan zijn hoofdstad terechtstellen. De Vootrekkers sloegen terug en werden de heersende macht in Natal.
Weer Britse bemoeienis
De vestiging van de Voortrekkersmacht in Natal vormde een bedreiging voor de kleine Britse handelsgemeenschap in Port Natal (Durban). Toen de Britten deze streek annexeerden keerde het merendeel van de Voortrekkers onder leiding van Andries Pretorius terug over de bergen. Ook het gebied ten westen van de Drakensberge werd geannexeerd door de Britten, die in 1846 een resident instelden in de stad Bloemfontein. Toen twee jaar later een nieuwe Britse gouverneur aantrad verklaarde hij alle gebieden die de Voortrekkers hadden bezet tot Brits grondgebied.
Kerken
De stadjes en dorpjes waren meestal gevestigd rond en Nederduits Gereformeerde Kerk. Vxc3xb3xc3xb3r 1686 was deze kerk de enige die toegestaan was in de kolonie. Na 1810 nam de dichtheid van kerken toe, doordat de kolonie welvarender werd en ook doordat de Britten hoop koesterden de Boeren tot op zekere hoogte te kunnen verengelsen, door Schotse dominees binnen te halen. Ondanks de grote meerderheid van de Nederlanders verloor de Nederduits Gereformeerde Kerk haar monopolie over het godsdienstige leven in de kolonie. Buiten Kaapstad was het land vrijwel uitsluitend christelijk. In de stad zelf kregen Aziaten in 1800 toestemming een moskee te bouwen.
Paul Kruger
Groot-Brittannixc3xab herzag zijn betrekkingen met Europeanen die de kolonie noordwaarts hadden verlaten. Groepjes Boeren werden erkend als Transvaal en de Oranje Vrystaat. In 1867 vonden Boeren diamant. Vanaf dat ogenblik zou mijnbouw en de daarmee samenhangende industrie het voortdurend middelpunt van de Zuid-Afrikaanse economie, evenals van het maatschappelijk en politiek leven vormen. De Britten deden er intussen alles aan om een federatie te bruuskeren. Nationale afkeer van Britse heerschappij kon de kop opsteken onder de gexc3xafnspireerde leiding van Paul Kruger. Hij zag eruit en klonk als een levend fossiel en was theologisch conservatief. De Transvalers kwamen in opstand en schoten de Britse strijdkrachten die tegen hen werd uitgezonden aan flarden. De Britten waren nog niet bereid het volle gewicht van hun imperium in te zetten om de regio terug te veroveren. Zodoende erkenden zij in 1881 de nieuwe onafhankelijkheid van de Zuid-Afrikaansche Republiek.
Goudvondst
Halverwege de jaren tachtig van de 19e eeuw veranderden de regels van het politieke spel, doordat ook de economie radicaal veranderde. In die jaren viel de vondst van goud in de heuvels van Zuid-Transvaal en wel in praktische onbeperkte hoeveelheden. Wel was het nodig om drie ton erts te extraheren om een ounce (ongeveer 28 gram) goud te verkrijgen. In 1898 werd meer dan een kwart van de wereldproductie gexc3xabxtraheerd. Aan het eind van de 19e eeuw konden Britse politici niet openlijk verklaren dat het doel van hun politiek beheersing van de goudmijnen en de goudproductie was, ze konden het waarschijnlijk niet eens onder vier ogen tegen elkaar zeggen. De Britten gingen steeds meer eisen, totdat Kruger in 1899 voor de keus kwam te staan de staat zoals die toen bestond te ontbinden, of oorlog te voeren met de Britten. Transvaal koos, in bondgenootschap met Oranje Vrystaat, voor oorlog.
De Boerenoorlog
De oorlog die daarop volgde is bekend komen te staan als de Zuid-Afrikaanse Oorlog of de Boerenoorlog, en bij nationalistische Afrikaners als de Tweede Bevrijdingsoorlog. Het was verreweg de grootste militaire confrontatie in de koloniale verovering van Zuid-Afrika, vrijwel tot verrassing van beide zijden. De Transvalers hadden verwacht dat de Britten tot overeenstemming zouden willen komen zodra zij een paar bataljons hadden verloren, zoals dat in 1881 gegaan was. De Britten daarentegen waren ervan overtuigd dat zij binnen een paar maanden noordwaarts Pretoria binnen konden rollen. Beiden kwamen bedrogen uit. De Britten verloren verscheidene slagen, maar daardoor werden ze slechts des te vastberadener om door te gaan. Ze konden zich het verlies van hun internationale status niet permitteren. Het werd een hoogtepunt van imperialistisch fanatisme in Engeland.
Vrouwen en kinderen in concentratiekampen
Er kwamen 200.000 Britten naar Zuid-Afrika om twee republieken te veroveren met een totale blanke bevolking van 300.000. Aan het einde van de oorlog was een tiende van die bevolking dood. De oorlog duurde lang. Britse generaals waren getraind in oudere vormen van oorlogvoering en moesten in de praktijk leren hoe zij zich moesten redden onder omstandigheden die ze niet uit ervaring kenden. Mettertijd echter werden het getalsmatige overwicht de Boerenlegers noodlottig. Paul Kruger vertrok in ballingschap naar Nederland (met een schip die door koningin Wilhelmina was gestuurd). Maar de oorlog was het nog niet afgelopen. De Boeren hielden strooptochten en maakten Britse communicatielijnen onklaar. De Britten reageerden hierop door overal boerderijen en gewassen te plunderen en te verbranden en door Boeren te arresteren, waarbij de mannen het land uit werden gestuurd en de vrouwen en kinderen in concentratiekampen opgesloten werden, waar duizenden aan infectieziekten stierven.
Regering in Pretoria, parlement in Kaapstad
Het Afrikaner verzet wankelde. De xe2x80x98bywonersxe2x80x99 (pachters) waren eerder bereid zich over te geven of zelfs over te lopen naar de Britse strijdkrachten. De kleurlingen waren zonder uitzondering erg pro-Brits. De wreedheden die sommige Borencommandoxe2x80x99s hadden begaan, zorgde ervoor dat vooral kleuringen loyaal waren aan het Britse imperium. Groot-Brittannixc3xab won de oorlog. De Unie van Zuid-Afrika werd op 31 mei 1910 uitgeroepen, met Louis Botha als de eerste premier. Pretoria, in het vroegere Transvaal, werd hoofdstad, met regering en ambtenarij, terwijl het parlement in Kaapstad, ruim 1300 kilometer verderop, terechtkwam. Dit was een compromis. Sinds die tijd zit Zuid-Afrika wel met deze omstandigheid opgezadeldxe2x80xa6
Hooggerechtshof in Bloemfontein, geen zwarte politici
Om het nog erger te maken werd de beroepsinstantie van het Hooggerechtshof in Bloemfontein, in de Vrystaat, gevestigd. Alleen op die manier konden de tegenstrijdige eisen van de twee grootste kolonixc3xabn worden verzoend. Het stemrecht en de politieke integratie van kleurlingen was ook een compromis. Er werden ook plannen gemaakt om blanke vrouwen stemrecht te geven, met als doel het zwarte electoraat te verzwakken, maar dit ging niet door. De regel dat alleen blanke mannen parlementslid konden worden werd formeel bekrachtigd en er werd een bepaling opgesteld voor het aanwijzen van een aantal senatoren die de mening van de kleuringen moesten verwoorden. Dit veroorzaakte natuurlijk massaal protest onder de zwarten. Maar de Britse regering wilde veel liever de Afrikaners met hun inlijving in het imperium verzoenen dan tegemoetkomen aan zwarte grieven. Ze waren er dik tevreden mee Zuid-Afrika als een blank dominion te kunnen behandelen, net als Australixc3xab en Canada, geregeerd door een eigen parlement, met een gouverneur-generaal als vertegenwoordiger van de Britse kroon.
[Grote Trek, Boerenoorlog, Apartheid (1) (2) (3) (4)]