n.a.v. Herman J. Selderhuis, Calvijn een mens, Kampen 2008
5. De prediker (1541-1546)
Veel kerkdiensten
De preekstoel hangt boven het kerkvolk. Dat heeft als het goed is niets met de verhevenheid van de predikant maar wel alles met diens boodschap te maken. Die boodschap komt van boven. Calvijn zag de predikant als ambassadeur van God bij de kerk. Als Calvijn als prediker spreekt, spreekt God. Calvijn vond dat hij eerst goed moest luisteren voordat hij wat ging zeggen. Want zijn visie was dat de woorden van de preek zijn als druppels bloed van Christus. Genxc3xa8ve was verdeeld in drie kerkelijke wijken, elk met een eigen kerkgebouw: St. Pierre, St. Gervais en St. Madeleine. Op zondag waren er in elke kerk drie diensten. De eerste bij zonsopgang, de tweede om negen uur en de derde om drie uur. Daarbij was er dan om twaalf uur een kinderdienst waarin de catechismus werd uitgelegd. Door de week werd er op maandag, woensdag en vrijdag in elke kerk xc3xa9xc3xa9n dienst gehouden.
Eenvoudige preekstijl
Calvijns preken waren makkelijk te volgen, want hij gebruikte korte, heldere zinnen. Sommigen zien in hem de uitvinder van de moderne Franse zinsbouw. Calvijn bepreekte de Bijbelboeken van voor naar achter, en maakte korte toepassingen. Calvijns kracht lag in de toepassing van de tekst op de situatie van de hoorder. Op zondag duurden de preken zeker een uur en werd met een zandloper geklokt. Soms letten de mensen niet goed op, zoals bij de doop: xe2x80x98Want als wij de doop bedienen zijn er mensen die maar wat rondlopen en anderen die hun zaken besprekenxe2x80x99.
Wie koud is, is voor dit ambt ongeschikt
Calvijns ideale gelovige is in staat op grond van de Bijbel zelfstandige keuzes te maken. Kritiek kreeg hij soms al tijdens de preek. Een keer vond hij ook een poster aan zijn preekstoel geplakt en ook een keer werd er opzettelijk luid gehoest door een tegenstander van hem. Vermanen is noodzakelijk maar moet wel voorzichtig gebeuren, xe2x80x98om de zielen niet door mateloze scherpte te kwetsenxe2x80x99. Geschreeuw helpt niets, aan koude dominees heeft de kerk niets. xe2x80x98Wie koud is, is voor dit ambt niet geschikt!xe2x80x99 Dood noemt Calvijn die manier van preken die meer lijkt op het houden van een lezing. Hij sprak zijn gehoor ondanks alle kritiek altijd als gelovigen aan. Calvijn kan dan bekend geworden zijn als vijand van beelden in de kerk, hij was een fervent voorstander van beeldend preken. Als de kerk zulke schilders heeft, heeft ze helemaal geen afbeeldingen meer nodig. Calvijns preken hadden een sterk onderwijzend karakter. Hij spreekt over de kerk als de school van God. Wij zijn kort van geheugen, daarom is herhaling van de stof het beste.
Terug naar Genxc3xa8ve
Op 13 september 1541 keert Calvijn naar Genxc3xa8ve terug. De spanningen waren daar hoog opgelopen. Ze hadden weer een figuur als Calvijn nodig. Hij werd gerehabiliteerd en gevraagd terug te komen. Dat Calvijn het niet zag zitten terug te gaan, is wel duidelijk. xe2x80x98Zoals de meeste mensen daar in elkaar zitten, zullen ze mij niet verdragen; en ik hen nietxe2x80x99. Calvijn zei alleen Gods stem te willen volgen en daarom had hij meer tranen dan woorden toen het gesprek met de delegatie uit Genxc3xa8ve plaatsvond. xe2x80x98Twee keer onderbraken de tranen mijn spreken zodat ik even naar buiten moestxe2x80x99. Calvijns eerste preek was het vervolg van waar hij drie jaar geleden gebleven was. Calvijn schreef meteen een nieuwe kerkorde: Ordonnances ecclesiastiques.
Geen zelfstandige kerkelijke tucht
Volgens Calvijn is het duidelijk dat God in de Bijbel een christelijke levenswandel vraagt en dat Hij daarvoor ook middelen gebruikt. xc3x89xc3xa9n daarvan is de tucht, een woord dat komt van het Duitse woord xe2x80x98ziehenxe2x80x99 en dus niet bedoeld mensen weg te jagen maar ze juist te trekken. Het grote punt van discussie was destijds niet of tucht wel zo nodig was, want daar was ieder het in feite wel over eens. Helaas voor Calvijn kon de raad niet al zijn voorstellen aannemen en zo kreeg hij het niet voor elkaar dat de kerk geheel zelfstandig kon optreden. Hier zien we een conflict tussen christendom en cultuur, geloof en traditie, bekeren en bewaren.
Ouderlingen waren semi-ambtenaren
In de kerkorde had Calvijn vier soorten ambten: diakenen, ouderlingen, predikanten en doctores. Wellicht het meest opmerkelijke verschijnsel was de ouderling. Ze zijn bij Calvijn de eigenlijke herders. Calvijn had het liefst gezien dat dit een voluit kerkelijk ambt werd, maar de Geneefse ouderlingen waren semi-ambtenaren. Er waren twee soorten diakenen: diakenen die de financixc3xabn verzorgen en die de zieken en armen bezoeken. Calvijn bedacht een kerkelijke structuur die gekenmerkt wordt door wat 250 jaar later door een aantal Fransozen als revolutionair werd aangeprezen: egalitxc3xa9, libertxc3xa9 en fraternitxc3xa9. Wie voor de kerkenraad van Calvijn kwam, verscheen niet voor de rechterstoel, maar in de biechtstoel, en ging dan ook niet met een straf, maar met een xe2x80x98absolvo texe2x80x99 naar huis.
Vervanging van predikanten
Calvijn begon met het geleidelijk aan vervangen van de predikanten en dat was volgens hem nodig ook. xe2x80x98Onze collegaxe2x80x99s zijn meer een hindernis dan een hulp voor ons: ze zijn ruw en verwaand, ze tonen geen inzet en nog minder kennis. Maar wat nog het ergste is: ik kan ze niet vertrouwenxe2x80x99. Rond 1546 had Calvijn het voor elkaar dat de heel garde van 1538 vervangen was door predikanten uit Frankrijk en daar bleek lang niet iedereen in Genxc3xa8ve gelukkig mee te zijn. In Calvijns kerkorde stond een lijstje van zonden die bij een predikant niet gevonden hoorden te worden. Daar hoorden natuurlijk ruziemaken, dronkenschap en het aanhangen van dwalingen bij, maar ook irritant omgaan met de Bijbel, gebrek aan inzet en teveel aandacht voor nutteloze vragen. Voor Calvijn was het duidelijk dat de kerk aan een grote hersteloperatie nodig was en dat een grote opruiming onontkoombaar was. Gewoonten kunnen nog zo oud zijn, soms moeten ze verdwijnen omdat ze Gods eer in de weg zijn gaan staan.
Het valt allemaal wel mee met Genxc3xa8ve
Velen hebben bij Genxc3xa8ve het beeld van een soort xe2x80x98gereformeerd DDRxe2x80x99. Dit klopt echter niet met de historische feiten. Opvallend is dat veel van wat lange tijd als calvinistische verschrikkelijkheden werd aangemerkt, tegenwoordig als positieve pluspunten van hoogstaande westerse samenlevingen wordt gezien, bijvoorbeeld de plicht tot aangifte van misdaden. Twee jaar vxc3xb3xc3xb3r Calvijns komst in Genxc3xa8ve verbood de magistraat al het dansen op straat, en een paar maanden vxc3xb3xc3xb3r Calvijns komst werd kaartspel en dobbelen tijdens de uren waarop gepreekt werd en na 9 uur xe2x80x99s avonds verboden. Dat er in zoxe2x80x99n stad over bepaalde maatregelen geklaagd werd is even vanzelfsprekend als het huidige klagen over snelheidscontroles, parkeerbonnen en bekeuringen voor fietsen zonder licht.
2300 preken opgeschreven
Calvijns trouwste kerkganger was Denis Raguenier, maar die werd er dan ook voor betaald naar de kerk te gaan. Raguenier was namelijk aangesteld als preekopschrijver en werd geacht een zo woordelijk mogelijk verslag van Calvijns preken te maken. Zo heeft hij ongeveer 2300 preken opgeschreven. In daaropvolgende eeuwen heeft men zijn preken verwaarloosd, laten slingeren of gewoon bij het oud papier gedaan zoals de bibliothecaris van Genxc3xa8ve in 1805 deed.
Kritiek op zijn hoorders
Calvijn had nogal stevige kritiek op zijn hoorders. Het Evangelie wordt gepreekt, xe2x80x98maar wat heb je daaraan als niemand er iets mee doet?xe2x80x99 Ze gaan alleen naar de kerk omdat ze dat gewend zijn. Ze komen er weer uit zoals ze er ingegaan waren. Het zijn net beesten die automatisch naar de voederbak lopen. Op zondag roept men de mensen tot vier keer toe met klokgelui, maar xc3xa9xc3xa9n keer komen vinden ze genoeg. xe2x80x98Kortom de overgrote meerderheid leeft bij het oude gezegde: dichtbij de kerk en ver van Godxe2x80x99. En hun gebrek aan inzet en ijver camoufleren ze met allerlei nieuwsgierige vragen: xe2x80x98En dan willen ze weten waarom God sommigen heeft uitverkoren en andere verworpenxe2x80x99.
Muziek en zang
Calvijn beriep zich op Augustinus die ook al vond dat er geen betere liederen waren dan Davids psalmen. Dwalingen komen zingend de kerk binnen, een lied blijft langer hangen dan een preek, zo wist ook Calvijn. Calvijn citeert ook Plato die vond dat muziek xe2x80x98een geheim en haast ongelofelijke kracht heeft om da harten naar de ene of juist naar de andere kant te bewegenxe2x80x99. Zwingli dacht dat het niet kon, maar Calvijn kreeg het voor elkaar dat ook massale samenzang gedisciplineerd en zelfs meeslepend kon verlopen. Calvijn vond trouwens dat de psalmen niet alleen in de kerk, maar ook in de huizen en op het veld gezongen moesten worden. Dat Calvijn kunstvijandig was en daarom de muziek in de kerkdienst zo beperkt heeft, is onzin. Toen Calvijn in Genxc3xa8ve kwam was er helemaal geen muziek meer in de kerk en heeft hij gezorgd dat er weer gezongen werd. Orgel en meerstemmigheid verdwenen omdat Calvijn vreesde dat het oor meer aandacht zou krijgen dan het hart. Bovendien liggen gezang en gebed bij Calvijn zo dichtbij elkaar dat een muziekinstrument gevaar loopt af te leiden van het gesprek met God.
Geen straatliederen
Calvijn wilde God niet prijzen op de melodie van straat-, volks- en kroegliederen, maar er moest een eigen stijl komen. De volgorde van de dienst is er xc3xa9xc3xa9n van afwisseling tussen de sprekende God en de antwoordende gemeente. God is steeds eerst aan het Woord en daarop antwoordt de gemeente. Gods groet aan het begin wordt beantwoord met de schuldbelijdenis van het volk, de preek als verkondiging van Gods Woord met de gemeente die de Tien Geboden en de Apostolische Geloofsbelijdenis zingt. De predikanten van Genxc3xa8ve bleven in gebreke toen de geestelijke die de pestlijders voor zijn rekening nam aan die ziekte gestorven was. Calvijn vond dat het tot de plicht van het ambt hoorde om mensen in nood bij te staan en er was geen excuus aan te voeren voor vluchtgedrag uit angst voor besmetting. Besloten werd toch Calvijn van deze taak vrij te stellen omdat hij van te groot belang voor de kerk was. De rest moest er aan geloven maar wilde niet. Calvijn achtte de pest als een straf van God die over Europa ging.
Castellio moet eruit
Er waren ook heksen in Genxc3xa8ve (die ook werden terechtgesteld) en Calvijn geloofde in zulke dingen. Dit valt ons van hem tegen. Castellio vertrok uit Genxc3xa8ve, dat moest omdat hij een andere mening had dan Calvijn en zijn collegaxe2x80x99s. Het ging om de uitleg van het boek Hooglied en de interpretatie van Christusxe2x80x99 nederdaling ter helle. Toch zag Calvijn hem niet als een ketter want daarvoor waren hem de geschilpunten ook weer niet groot genoeg. Toch bleef Castellio er een naar gevoel aan overhouden en betichtte hij Calvijn van intolerantie. Hij moest de stad verlaten toen hij onder een Bijbellezing van Calvijn zich compleet liet gaan in zijn kritiek op Calvijn. Calvijn en zijn Franse collegaxe2x80x99s hielden er te weinig rekening mee dat Genxc3xa8ve toch al een antiklerikale traditie had en met het feit dat zij buitenlanders waren en dan ook nog afkomstig uit een land dat voortdurend een bedreiging voor de stad vormde.
6. Het slachtoffer (1546-1549)
Calvijnbeeld
Calvijn en Genxc3xa8ve zaten bepaald niet op dezelfde golflengte. Calvijn was de man van: xe2x80x98Als je het doet, moet je het goed doenxe2x80x99, een houding die ook typerend is geworden voor veel gereformeerd volk na hem. Calvijn had last van de kwaal dat het moeilijk te accepteren is dat niet iedereen zo enthousiast is als jijzelf bent. xe2x80x98Ik ben in deze stad een vreemdelingxe2x80x99, zo zegt hij. Het beeld dat Calvijn alleen maar problemen heeft veroorzaakt heeft hij voor een deel aan zichzelf en voor een groter deel aan historici te danken. Calvijn had het zo moeilijk in Genxc3xa8ve dat hij op een gegeven moment schreef: xe2x80x98Ik heb vandaag wel meer dan twintig keer tot God gebeden en gesmeekt dat Hij mij zou laten stervenxe2x80x99. Calvijn hield zich juist verre van politiek. De Schmalkaldische oorlog was er ook nog. De Duitse keizer was de strijd tegen de Duitse protestanten begonnen. Een stad als Straatsburg werd onder druk van keizerlijke kanonnen verplicht de mis weer in te voeren. Het gerucht ging dat ze ook naar Genxc3xa8ve kwamen. Interne rust was nu dus even geboden.
Anti-vluchteling sentiment
Pierre Ameaux kreeg ook met Calvijn te maken. Hij was fabrikant van speelkaarten, maar kreeg een productieverbond opgelegd en het vervelende was dat dit gebeurde in hetzelfde jaar dat de scheiding van zijn vrouw plaatsvond. Zij was namelijk de xe2x80x98vrije liefdexe2x80x99 toegedaan, omdat gelovigen immers allemaal leden zijn van xc3xa9xc3xa9n lichaam? Zij kwam in de gevangenis terecht. Pierre laakte Calvijn, hij zou een valse leer verkondigen. Een anti-vluchteling sentiment was er sowieso al in Genxc3xa8ve door al die Fransen. De straf voor Ameauxxe2x80x99 uitlatingen was niet mals (overigens bemoeide Calvijn zich niet met deze zaak). Hij moest in zxe2x80x99n hemd, met een fakkel in zijn hand een rondje door de stad maken, en daarbij God, de raad en Calvijn om vergeving vragen. Ieder snapte wel dat dergelijke acties de populariteit van Calvijn niet ten goede kwamen. Wie als vreemdeling bijdraagt aan de vernedering van een gerespecteerd burger, moet niet raar opkijken als dat aversie en agressie oplevert.
Kinderen van Genxc3xa8ve
xe2x80x98Zoals ik al eerder zei, hebben we in deze stad met een innerlijk zaad van tweestrijd te makenxe2x80x99. De zogeheten xe2x80x98kinderen van Genxc3xa8vexe2x80x99 hadden geen zin te buigen voor een hoofdzakelijk uit buitenlanders bestaande kerkenraad; het was dus puur een strijd als vaderlanders tegen indringers. Maar Calvijn noemde die groep gemakshalve Libertijnen en wekte daarmee de indruk dat deze mensen aan niets en niemand gebonden wilden zijn. Na de verkiezingen van 1548 had deze groep de meerderheid in handen en Calvijns zeven magere jaren braken aan. Calvijn moest nog wel eens voor de stadsraad verschijnen en werd dan vermaand omdat hij al te intensief tegen de zondigheid van Genxc3xa8ve preekte.
Verboden doopnamen
Onvoorstelbaar is dat de predikanten bij de doop eigenmachtig doopnamen gingen toedienen. Het kind mocht namelijk geen heiligennaam dragen. Wie meende dus gewoon zelf een voornaam te kunnen bedenken, kwam bij de doopvont bedrogen uit. Het gebeurde meerdere malen dat de predikante bij de doop de naam veranderde. Daarom werd elke doopdienst nu extra spannend. Het tumult over deze voorvallen bracht Calvijn ertoe de raad te vragen hierover een besluit te nemen. En zo kwam er een lijst met verbonden namen, hoofdzakelijk bestaande uit namen van heiligen. Deze manier van optreden mag wel een standaardvoorbeeld heten van dom missionair bezig zijn, van zending bedrijven zonder enige rekening te houden met lokale eigenschappen en geschiedenis. De praktijk in Genxc3xa8ve werd dat bijna 100 procent van de kinderen een bijbelse naam kreeg. Maar dit had de mensen zelf niet bijbels gemaaktxe2x80xa6
Lutheranen na Luther
Luther overleed in 1546 en veel van zijn opvolgers wilden graag lutherser zijn dan Luther zelf en voerden zijn standpunten tot in het extreme door. Calvijn schold ze uit voor een stelletje apen omdat ze niet verder kwamen dan tot mislukte pogingen Luther na te doen. Calvijn had er een handje van als hij boos was mensen met beesten te vergelijken. De arme Melanchthon kon helemaal niet tegen de lutheraanse fanatici, omdat hij juist steeds naar wegen tot eenheid had gezocht. Hij werd in het verdachte hoekje van de calvinisten neergezet.
Geen bruidsversieringen
De kritiek op de Geneefse predikanten nam toe en werd ook steeds meer hoorbaar. Dansen, dobbelen en kaart- en balspelen bleven verboden, maar de kinderen van Genxc3xa8ve deden juist graag wat verboden was. De stadsraad ging zover dat ze vastlegde hoeveel bestek en borden men bij tafel mocht gebruiken en welke kleding men mocht dragen; dit alles om overdreven luxe tegen te gaan. Liturgisch week men sterk van Bern af. Terwijl men daar de kerkelijke feesten wel aanhield, vierde Genxc3xa8ve alleen de zondag. Toen Eerste Kerstdag werd afgeschaft was Bern ontstemd. De bruiden in Bern mochten zich versieren op hun trouwerij, Calvijn wees dit als onbijbels af. In Bern las men op zondag de namen voor van hen die in die overleden waren, Genxc3xa8ve deed dit niet omdat dit aanleiding kon geven voor overledenen te gaan bidden. Er kwam een experiment om cafxc3xa9s te sluiten en soort restaurants te openen waar een raadslid toezicht hield en waar op moest toegezien worden dat ieder voor het eten bad.
Dagindeling
Al te gemakkelijk kan de indruk ontstaan dat Calvijn zich gewoon van crisis tot crisis voortbewoog en elke dag begon met na te denken over de oplossing dan wel het opstarten van een conflict. De werkelijkheid was geheel anders, namelijk dat er in zijn leven niet meer gebeurde dan in het leven van andere mensen van zijn positie en faam. Wie de discussies op een rij zet en ze isoleert van het geheel, schept een beeld van een man die vanuit een panische drang een eigen plan door te zetten voortdurend botste met alles en iedereen. Hoe zag Calvijns dagindeling eruit? Hij begon met gebed, daar verwachtte hij veel van. Veruit het grootste hoofdstuk van de Institutie gaat over het gebed. Bidden voor elke maaltijd komt bij Calvijn vandaan. Calvijn voerde ook een wekelijkse gebedsdag in (woensdag). Tussen morgen- en avondgebed in bestond de dag voor Calvijn hoofdzakelijk uit brieven schrijven, colleges en preken voorbereiden, publicaties drukklaar maken, bezoeken brengen en bezoekers ontvangen, preken en vergaderen.
Pessimisme
Was Calvijn een zwartkijker van de eerste orde en hebben calvinisten het zogenaamde zwaarmoedige, zich terneergedrukt ploegen door het aardse tranendal aan hem te danken? De vraag is of er wel zoveel reden tot optimisme was in Calvijns tijd. Het was een tijd van hoge kindersterfte, grote politieke en maatschappelijke onzekerheid, Europa gaat gebukt onder een vluchtelingenprobleem, armoede en dreigende oorlogen. Dat Calvijn soms zo somber was, is geen wonder, het is zelfs opmerkelijk dat hij bij dit alles nog zoveel goeds over het goede van dit leven wist te zeggen. Hij kon ook niet anders want volgens hem had God de wereld met geen ander doel geschapen dan dat de mens er gelukkig zou worden, en dat hield onder andere in: genieten van lekker eten en heerlijke wijn. Hoewel een mens genoeg heeft aan water, heeft God toch wijn gegeven om ons vrolijk te maken. Calvijn trok er graag op uit om in de natuur rust te vinden.
Kamergeleerde
Steeds weer spreekt Calvijn over de realiteit van de zonde. Van de mens is nog maar een ruxc3xafne over van het oorspronkelijke, indrukwekkende bouwwerk. De meest wezenlijke zonde is hoogmoed (superbia). Hij schrok er niet voor terug heel concreet de verbinding tussen zonde en straf te leggen. Dit om mensen aan te sporen om christelijker te leven. Calvijn wilde vanuit dit besef van zonde naar de boodschap van de genade gaan. Mensen worden namelijk in de wanhoop gejaagd als je ze voorhoudt dat alleen beleden zonden vergeven worden. Calvijn kon met zijn pen slachtoffers maken. Met Erasmus beheerste hij de kunst van het spotten. Die humor bestaat dan vooral in het de draak steken met de dwaling om zo de onzinnigheid daarvan te laten zien. Vooral richting Rome kon hij ironisch zijn. Er is een duidelijk verschil tussen de Calvijn van de brieven en de Calvijn van de persoonlijke ontmoetingen. Hij is een kamergeleerde, die het beste met mensen kan omgaan als hij ze niet ziet. Een brief ziet hij dan ook als xe2x80x98het levendig beeld van mijn zielxe2x80x99, en dat betekent dat de echte Calvijn in de brieven te vinden is.
[de mens Calvijn (wees en pelgrim) (vreemdeling en vluchteling) (prediker en slachtoffer) (weduwnaar en patixc3xabnt) (zeiler en soldaat)] (Calvijn over de psalmen) (over de kerkdienst) (over het gebed)